cast, smelted, founded;
cast, image, etc.
ՁՈՒԼԱԾՈՅ χώνευμα, χονευτόν conflatile, fusile. կամ ՁՈՒԼԱԾՈՒ. գրի եւ ՁՈՒՂԱԾՈՒ. Ձուլեալ ինչ. ձոյլ. մանաւանդ դրօշեալն. թափծու բան.
Արարին իւրեանց ձուլածոյս։ Ստեղծին իւրեանց ձուլածոյ։ Ասէք ցձուլածոյս, թէ աստուածք մեր էք դուք։ Զաստուածս նոցա կործանեսցէ՝ հանդերձ ձուլածոյիւք նոցա.եւ այլն։
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Զմիտս ի տունս եւ ի շահս եւ յայլ ձրի բանս շրջելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
to give, to present, to offer, to dedicate, to devote, to consecrate;
to sacrifice;
to initiate.
Ժանդ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ (նեստոր) տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Ղ. Երբեմն ի հայկական բառս լծորդ է ընդ խ. զի անխտիր գրի յոմանց բախտ, բաղդ. մժեղ, մժեխ. սանդուղք, սանդուխք. վախճան, վաղջան. եւ այլն. որպէս եւ եղբայր՝ ռամկօրէն ասի եխպար, ախպար։
to cry, to scream, to squall, to shriek, to screech;
to bawl, to groan, to complain, to lament.
(Զպաշտօն իւրեանց) անդ ճչէին. (Ներս. մոկ.։)
cry, bawling, squalling, outcry;
complaint, groaning, lamentation.
Ճիչ. ճչելն. Ճչիւն աշխարանաց։ Ճչիւն կանացեաց։ Ճչումն կոծոյ. (Մանդ.։ Եղիշ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Ճպռան.
ՃՊՈՒՌՆ τέπτιξ cicada, gryllas. գրի եւ ՃԻՊՈԻՌՆ, ՃՊԻՌՆ, ՃՊՈՒՌ, ՃԻՊԻՌՆ. Միջատ թեւաւոր՝ որպէս խոշոր մեղու, անխոնջ ձայնիւ բախման լանջաց յամարայնի ի վերայ ոստոց ծիրանւոյ, տանձեաց, եւ այլն. ա՛յլ է եւ աշնանայինն գիշերախօս որպէս մարախ փոքրիկ, որ ասի Ծղրիթ, եւ թրթռայ ի մէջ թփոց՝ մանաւանդ վարդենւոյ. ճռեկ.
candle-lighter, lighting-stick;
lighter, illuminator;
lighting of candles or lamps;
Christmas eve, Epiphany, Easter eve illuminations;
public illumination;
— առնել, to light a candle.
Մանաւանդ՝ Օր լուցման բազում ճրագաց. ըստ յն. օր լուսոց. ἠμέρα τῶν φώτων dies luminum, այն է նախատօնակ ծննդեան, եւ յայտնութեան, եւ զատկի.
to oscillate, to vibrate, to balance;
to jog, to wag;
to swing, to rock, to dangle, to move to and fro, to push;
— զնիզակ, զսուր, զգեղարդն, to brandish a lance, a sword, to hurl a dart or javelin.
ՃՕՃԵՄ κραδαίνω vibro, quatio. գրի եւ ՃՈՃԵԼ. Կոծել, ծածանել. շարջլել. տատանել. այսր անդր յածել. ճկել, ճկճըկել, խաղցընել.
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Մ. Լծորդ է երբեմն ընդ ն. զոր օրինակ՝ ամբիծ, իբր անբիծ. ըմբերանել՝ իբր ընբերանել. բամբասել կամ բանբասել։ Եւս առաւել՝ բաղադրական մասնիկդ համ, փոխի ստէպ ի հան. զի Հանդէս՝ է իբր համայն տեսիլ. հանգոյն՝ իբր համգոյն. հանուր՝ իբր համուր, համօրէն. հանգանակ, իբր համագայութիւն կամ համարկութիւն. եւ այլն։
claw, talon, nail, paw;
երկաթի —ք, torturing hooks;
ըմբռնալ մագլօք, to seize with the claws or talons, to clutch, to grapple, to grasp, to hook.
Յորժամ հասանէ ժամանակ ծննդեան առիւծակորեանն, պատառէ մագլօքն զարգանդ մօրն, եւ ելանէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Մագլցեմ.
Որպէս ոք ի բարձրաւանդակս ինչ ելեալ ամրացեալ՝ չանկանիցի ումեք ի բուռն, որ աստի ի վեր մագլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
to claw, to scratch;
to clutch, to catch;
— or ի վեր —, to climb up, to climb, to clamber up, to ascend.
Որպէս ոք ի բարձրաւանդակս ինչ ելեալ ամրացեալ՝ չանկանիցի ումեք ի բուռն, որ աստի ի վեր մագլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
cf. Մագնեստիս.
Զանդրելոց վնասուցն իբր զնկարելոց տեսողին ի յարձան մագնեստիս վիմի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Տե՛ս զնշանն կենդանութեան տուեալ ի քարն մագնիտ, որ է անդամանդ. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Բ.։)
loadstone, magnet;
magnetic fluid.
Զանդրելոց վնասուցն իբր զնկարելոց տեսողին ի յարձան մագնեստիս վիմի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Տե՛ս զնշանն կենդանութեան տուեալ ի քարն մագնիտ, որ է անդամանդ. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Բ.։)
cf. Մազապուրծ զերծանիլ;
cf. Մազապուրծ ճողոպրիլ.
Հետիոտս փախեաւ միայն մազապուրծ։ Մերկանդամ եւ մազապուրծ ապրել. (Վրդն. պտմ.։ Երզն. մտթ.։)
made or woven of hair, siliceous, hairy;
hair-cloth.
ՄԱԶԵՂԷՆ. գ. σάκκος saccus, cilicium. Հանդերձ եւ կապերտ մազեայ. քուրձ. խարազն. խորգ.
in agony, dying, at the last gasp;
— մերձ ի մահ լինել, to be very low, dying, to be giving up the ghost, in the pangs of death, on one's death-bed.
Չէր ինչ մարթ զանդամալոյծն եւ զտանջեալն, որ մազկռինչ մերձ ի մահն էր, բառնալ եւ բերել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Յարոյց յաղբեւացն, յորում մազակառաչ հիւանդութեամբ անկեալ կայաք. (Լծ. կոչ.։)
cf. Մագիստրոս.
Զալփինոս մաժիստռոս հանդերձ զօրօք պահապան կացուցանէ. (Ասող. ՟Գ. 21։)
to envy, to be envious or jealous of;
to grudge.
φθονέω invideo, livesco. (լծ. ռմկ. ոխալ, եւ մխալ) Նախանձիլ. խանդալ. յաչաղել. չարակնել. զչարիլ. բախշիլ.
cf. Մածնում.
Մարմին՝ սառի եւ պարզոյ հանդիպեալ՝ նախ իսկ լինի բովանդակն կապուտակ, մածուցեալ արեան. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Դողալով յերկիր մածայ։ Ի հող խոնարհեալ՝ մածայ ընդ երկրի։ Աստուածասէրք՝ յերկիր մածի՛ք՝ իւր յանդիման. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Շ. բարձր.։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Մարմին՝ սառի եւ պարզոյ հանդիպեալ՝ նախ իսկ լինի բովանդակն կապուտակ, մածուցեալ արեան. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Դողալով յերկիր մածայ։ Ի հող խոնարհեալ՝ մածայ ընդ երկրի։ Աստուածասէրք՝ յերկիր մածի՛ք՝ իւր յանդիման. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Շ. բարձր.։)
to paste, to glue, to solder, to join, to cement, to conglutinate, to fasten;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal, to thicken.
Մածուցի զնա (զհող) իբրեւ զպանիր։ Մածոյց զնա սոսնձով։ Մածուցից զձկունս գետոյդ ի թեւս քո։ Քանդակս ի նոցանէ մածուցեալս։ Մածուցի զին եւ զամենայն տունդ իսրայէլի. եւ այլն։ Մեծամեծ վիմօք շինել՝ կրով եւ մանր աւազով մածուցեալս։ Երկաթագամ եւ կապարով մածուցեալ. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 87։)
cf. Ըստանձնեմ.
Գտի զնա, եւ մակաբարձեալ ըստ անձին իմոյ՝ հաստեցի (ի լաւ անդր). (Մագ. ՟Զ։)
inference, conclusion, conjecture, supposition, hypothesis.
(սեռ. խնդ) ἑπί super. Ի վերայ. ի. վըրան. Բառս կամ մասնիկս այս ըստ ինքեան է անպէտ՝ հանդերձ բազում մասամբք ածանցից՝ ի բարդունիւնս կամ բաղադրութիւն, այլ պիտանացու եղեալ յուսմունս.
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Զորս հանդերձեալ եմք մակագրել։ Սրբազան աջոյդ մակագրեալ ընկալայ զտառ։ Ոչ պերճաբանութեամբ զբոլորն բաւեմ մակագրել քեզ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ. ՟Կ՟Զ։)
induction, consequence.
Ներհական է ի հարկէ՝ բարւոյ չարն, եւ սոքա յայտնին ըստ իւրաքանչիւր իւրեանց մակածութեան. ո՛րկէն, ողջութեան՝ հիւանդութիւն, եւ արդարութեան՝ անիրաւութիւն, եւ արութեան՝ երկչոտութիւն. (Արիստ. հակակ.։)
horseman, rider.
Զսպառազէնսն, եւ զմակաձիսն, եւ զայլս ... մուծանել զմակաձիսն առ հեծեալսն ... մակաձիքն հանդերձ զինուք. (անդ. ՟Ժ՟Ե։)
fold, sheep-fold;
pen, sheep-cot.
Իբրեւ հօտք ի մէջ մակաղատեղի իւրեանց։ Ի մակաղատեղս հօտից, եւ ի հանգրուանս անդւոց։ Մակաղատեղք խաշանց, կամ հովուաց. (Միք. ՟Բ. 12։ Ես. ՟Ժ՟Է. 2։ ՟Լ՟Ե. 7։ ՟Կ՟Ե. 10։ Երեմ ՟Լ՟Գ. 12։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 14։)
to surname, to entitle.
Ո՛վ սիրելի աթենացի ... թուիս ինձ աստուծոյ (աթենասայ) մականունութեանն արժանի գոլ կամ մականուանիլ մանաւանդ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Աստեղս մականուանելով մոլորականս. (անդ. ՟Է։)
Որ եւ լինելով աւանդութիւն քաղաքի՝ իբրու հասարակաց օրէնք մականուանեցաւ. (անդ. ՟Ա։)
surname;
title.
Մականուն է, որ եւ երկանուն կոչի, որ հանդերձ այլով իսկիւ (այսինքն յատուկ անուամբ) ի վերայ միոյ ասացեալ է. ո՛րգոն, բաներեգէս յովհաննէս, եւ ձայն գոչման յովհաննէս. (Թր. քեր.։)
butcher's shop.
Բառ լտ. եւ յն. մաչէ՛լլում, մա՛գէլլօն. որ ի մեզ թարգմանի Սպանդանոց. (Հռ. ՟Ժ՟Դ. 21։)
flux or flow;
— եւ տեղատութիւն, the ebb and flow, tide.
skiff, wherry, bark, boat;
— նաւու, yawl;
հնդիկ —, canoe.
σκάφη, σκάφος scapha, navigium, navis, vas cavum et oblongum. Նաւակ փոքրիկ ի ձեւ մագուգի կամ մուկի՝ մուճակի, այսինքն սանդալի ոտից. կուր.
Օժանդակեցէ՛ք աղօթից ձերոց թեւօք՝ փոքր մակուկի մտաց մերոց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
mortiferous, death bringing, destructive, baleful, deleterious, deadly, fatal.
Աղանդիցէ զոք առ վնաս, որ ոչ է մահաբեր՝ ո՛չ իւրն, եւ ոչ մարդկան նորին, այլ՝ չորքոտանեաց ... կամ այլ ինչ վնասիւ, եւ կամ մահաբերաւ. (անդ։)
death-boding, announcing death;
fatal, sad, disastrous, gloomy, mournful;
քուն —, sleep the forerunner of death.
Մահագուշակ վիհ, անյատակելի անդունդք. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
destroying or overcoming death.
Վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք ձայն։ Վերջնումն այնմիկ ապականահալած եւ մահալուծօղ գիշերին երթեալ հանդիպանամ. (Յհ. իմ. ատեն.։)
worthy of death, deserving death;
condemned to death;
— առնել, առ —ս ունել, to condemn to death.
Զգեցոյց նմա հանդերձ մահապարտի. (Եղիշ. ՟Է։)
cf. Մահարար.
Եղեւ նա մեզ կենսատու յաւիտենից, փոխանակ ադամայ՝ որ եղեւ մեզ անհնազանդութեամբն իւրով մահատու. (Եփր. եբր.։)
death giving or causing.
Զծառայն հիւանդ՝ յախտ մահարար, կեցոյց բանիւ կենդանարար։ Մի՛ զփափկութիւնըս մահարար՝ ասէք անձին կենդանարար։ Եւ թէ ի սրոյն այն մահարար՝ մնացեալ առ իս էք յուսաբար. (Շ. խոստ. եւ Շ. եդես.։)
to cause to die, to put to death, to slay, to kill;
to mortify.
Զհոգիս կենդանի մահացուցանել։ Մի՛ մահացուցաներ զհիւանդս։ Յամենայն կրից մահացուցանողաց վտանգեալ։ Զոմն մահացոյց, եւ դարձեալ կեցոյց. (Նար.։)
killing, murderous, mortifying.
Ոչ հիւանդութիւն մահացուցիչ, այլ՝ ախտացեալ անձանց բժշկութիւն. (Մամբր.։)
bed, couch, mattress;
coffin;
— առկախեալ, hammock;
երկաթի —, iron bedstead;
— ծալածոյ, folding-bed;
field-bed;
— հովանաւոր, canopy bed;
սիւնազարդ —, four-post bedstead;
ի —ճս մահու, on one's death-bed;
անկեալ դնիլ ի —ճս, to take to one's bed, to keep one's bed, to be bed-rid;
ելանել յօտար —ճս, յանցանել ըստ —ճս իւր, to defile another's bed;
cf. Անկողին.
Զօրացաւ իսրայէլ, եւ նստաւ ի մահիճս։ Եւ ա՛ռ մեղքող պաճուճապատանս, եւ եդ ի վերայ մահճացն։ Ընդ գրուանաւ դնիցի, կամ ընդ մահճօք։ Մկրտութիւնս բաժակաց եւ ստոմանաց, եւ պղնձեաց, եւ մահճաց։ Արի՛ ա՛ռ զմահիճս քո։ Ելից յանկողինս մահճաց իմոց։ Անկաւ ի մահիճս իւր, եւ հիւանդացակ.եւ այլն։
mortal, subject to death;
mortiferous, deadly;
հէք —քս, we, poor mortals.
Հիւանդացաւ եւ նա զմահկանացու ախտ, մինչեւ թողեալ եղեւ ի բժշկաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
mortal, extreme;
mortally, to death;
— ատել, to hate mortally, to bear a deadly hatred, to abhor, to loath.
Աստուծոյ միայն կարելի զմերս մահու չափ հիւանդութիւն առողջացուցանել. (Լմբ. պտրգ.։)
coscinomancy.
Ի կախարդութիւնս եւ ի դիւթութիւնս եւ ի մաղաբախութիւնս. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։ եւ Մանդ. ՟Ի՟Ը։)
cellular.
Երբեմն ի մաղատեսակս ի միասին հոսիլ գործեաց կակղապէս՝ իբրու օդ գոլով, եւ երբեմն հոսմանն ի վեր դառնալ ընդ մաղատեսակս (ի պէտս շնչառութեան). (անդ։)
to bolt, to sift, to riddle;
cf. Միտ.
Յաճախութիւն բանիցս ասացելոց այսր անդր մաղեցին զմիտս՝ հեռանալ ի խնդրոյն. (Սեբեր. ՟Թ։)
prayer, entreaty, supplication, imploration;
wish, desire.
Ոգի զրկելոյս՝ ըստ մաղթանաց գոչման ասողին։ Ա՛ռ զաւանդ մաղթանացս, եւ տո՛ւր զողորմութիւն քո շնորհացդ. (եւ այլն. Նար.։)
bile, gall;
gall, spleen, rancour, wrath, choler;
սեաւ —, black bile, atrabiliary humour;
անցք —ի, gall-duct, gall-pipe;
աւազ —ի, gall-stone;
ի դարնութեան —ի կալ, to be in a very bad humour;
cf. Թափեմ.
Փլուզանէր անդէն ի փորի զծով կամաւոր մաղձոյն իւրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)