twenty years old;
of twenty years.
Քսանամեայ էր տիտոս, յորժամ գնաց երուսաղէմ։ Հարիւր քսանամեայ վախճանէր. (Ճ. ՟Բ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Քսութիւն.
Եւ զքսեստութիւն զգնէլոյն նենգութեամբ առ թագաւորն մատուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
tale-bearing, story, report, tale, delation, secret accusation.
Քսութիւն մատուցանէ զնմանէ արքայի։ Վասն քսութեան հօր նորա, զոր առնէր ի տանէն արքայի առ սմբատ։ Եգիտ պատճառս քսութեան. (Խոր. ՟Բ. 23. 44։ ՟Գ. 22։)
cf. Քստմնիմ.
Ծովն ի մանր եւ յանվնաս ոքոց քստմնեալ ծածանէր. (Նիւս. կազմ.։)
Ձմեռն ի ցփսին արկեալ դժգմեալ խոժոռեալ քստմնելով ասէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Քրայական;
criminal, enormous, horrible;
— մեղք, յանցանք, high treason;
— մետաղք, mine, galleys, place of detention for criminals.
Քրէական մեղք, որ է ի թագաւոր. (Վրդն. թուոց.։ Նոյնպէս եւ Հին բռ. եւ Լծ. նար.) (որք երեւին ակնարկել եւ ի յն. քի՛րօս, տէր, եւ ի ռմկ. գռալ, թագաւոր)։
impure, foul, nasty.
Քրէքուր, օտարոտի, կամ յոլով տէր. այսինքն բազում տերանց ծառայ, հայելո ի յն. քի՛րօս։
murmur, complaint, grumbling, hum, growling, mumble.
Զգոյշ լերուք ղանգուտ քրթմնջենէ (կամ քրթմանջանէ)։ Քրթմնջիւն էր զնանէ ի ժողովուրդսն. (Իմ. ՟Ա. 10։ Յհ. ՟Է. 7։)
cf. Քրթմնջիւն.
Զգոյշ լերուք ղանգուտ քրթմնջենէ (կամ քրթմանջանէ)։ Քրթմնջիւն էր զնանէ ի ժողովուրդսն. (Իմ. ՟Ա. 10։ Յհ. ՟Է. 7։)
chrysoprasus.
ՔՐԻՍՈՊՐԱՍՈՍ կամ ՔՐԻՒՍՈՊՐԱՍՈՍ. գրի եւ ՔՐԻՒՍՈՊՐՈՍ, եւ այլն. Բա յն. խռիսօ՛բռասօս. χρυσόπρασος chrysoprasus. Քար պատուական ընդ ոսկեգոյն եւ ընդ կանաչագոյն, իբր ի գոյն ոսկւոյ եւ պրասի, այսինքն փրասայի. փէրիւզէ.
like Jesus Christ.
Շրջէր քարոզութեամբ ընդ քաղաքս եւ ընդ գիւղս քրիստոսաբար։ Որոց տուեա զանձն փոխանակ քրիստոսաբար. (Վրդն. պտմ.։)
Պետրոս յոյժ ախորժէր զսիրելին քրիստոսի (զյովհաննէս) վասնզի քրիստոսաբար հեզութեան նորա. (Տօնակ.։)
made by J.-C.
Զերանելին շուկաս, որ իրագէտ եւ միջամուղ էր քրիստոսագործ իրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
signed by J.-C, or with the sign of the Cross, or with Christ, s name.
Առ ի քրիստոսէ հայցէր լինել պաշտպան քրիստոսադրոշմ բանակին։ Զքրիստոսադրոշմ եւ պատուական գլուխն (լուսաւորչին) ի գզրոցի եդեալ. (Յհ. կթ.։)
having the knowledge of J.-C, knowing J.-C., christian.
Զամենեսեան քրիստոսածանօթ առնէր։ Նիանգամայն քրիստոսածանօթս ծաղկեցուցեալ. (Ագաթ.։)
Christipara, Mother of Christ.
χριστοτόκος quae christum peperit. Ծնօղ զքրիստոս. որ ըստ ինքեան նշանակէ Մայր Քրիստոսի, որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱՄԱՅՐ. բայց ժանտն նեստոր ասէր նշանակութեամբս մարդածին՝ առ ի խափանել զձայն ուղղափառաց Աստուածածին.
cf. Քրիստոսադիր.
Քրիստոսակարգ տէրութիւնդ ձեր. (Յհ. կթ.։)
called or invited by J.-C.
Ապա հասանէր գրիգորի քրիստոսակոչ կատարումն. (Արծր. ՟Գ. 5։)
bearing or representing the sign of J.-C;
emblem of christianity, the Cross.
Յիւրաքանչիւր արկեղ դնէր, եւ կնքէր քրիստոսանշան կնքովն. (Ագաթ.։)
crowned by J.-C.
Քրիստոսապսակ աստուածասէր արքայիդ հոռոմոց էմմանուէլի. (Շ. թղթ. եւ Գր. տղ. թղթ.։)
Ի գուրգենայ աստուածասէր քրիստոսապսակեալ արքայէ. (Նար. երգ.։)
piety, love of Christ.
Սիրելն զքրիստոս. քրիստոսասէրն գոլ. աստուածասիրութիւն. Յաղագս ղազարու քրիստոսասիրութեանն նորոգ է (զնա քրիստոս) ի գերեզմանական անշնչութենէն։ Ծանուցին ի ձեռն գրոյ թագաւորի՝ զքրիստոսասիրութիւնն իւրեանց։ Ոչ բաժանեալ ի քրիստոսասիրութիւն եւ յարծաթսիրութիւն։ Միայն զքրիստոսասիրութիւնն ունելով պատճառս. (Մամբր. ՃՃ.։ Վանակ. հատ.։ Վրդն. պտ։)
Հրէութեան լուծումն առնէր, եւ քրիստոսասիրութեանն նորոգումն. (Ոսկիփոր.։)
hating, detesting J.-C.
Ցոյց չարախօսին եւ քրիստոսատեցին։ Կեղծաւորին լնել քրիստոսասէրք, եւ քրիստոսատեացք են ամենեւին։ Բազումք ի քրիստոսատեցացն։ Նոյնպէս եւ քրիստոսատեաց առնէ. (ճ. Ա։ Կոչ. ՟Զ։ Ածաբ. պենտեկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Christ's, of J.-C.;
christian, faithful.
Եկա՛յք ժողովուրդ քրիստոսեան։ Զտէրն ազատ, եւ զստրուկն ծառայածին՝ քրիստոսեան արարեալ. (Շար.։ Նար. ՟Զ՟Գ։)
cf. Քրիստոսեան.
Քրիստոսս գիտեմ զքրիստոսինս։ Տեսե՛ք զմեծութիւն մերոյ պատուոյս, քանզի քրիստոսիք անուանիմք։ Որ (պօղոս) զքրիստոսիսն վասն քրիստոսի սիրէր, եւ վասն նոցին չարչարիւր. (Աստուածաբ եւ Խոր. առ արծր.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։ Խոսր.։)
cf. Քրձազգած.
Ագանէր (ստեւ ուղտու) քրձազգեաց լինելով. (Եպիփ. ծն.։)
Քրձազգեստ լինէր թագաւորն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Քրձազգած.
Ագանէր (ստեւ ուղտու) քրձազգեաց լինելով. (Եպիփ. ծն.։)
Քրձազգեստ լինէր թագաւորն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Քրձեղէն.
Քրձեայս զգենու ի փոքր ինչ խցկան դադարեցուցանեն զանձինս։ Ունէր զգեցեալ փիլոն քրձէից. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Ը։)
made of sack-cloth;
cf. Քուրձ.
Քրձեայս զգենու ի փոքր ինչ խցկան դադարեցուցանեն զանձինս։ Ունէր զգեցեալ փիլոն քրձէից. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Ը։)
to become a pagan priest, to perform the functions of priest of a divinity.
Յետ թագաւորացն կացին քուրմքն կառնայ՝ ՟Զ, որ քրմեցան ամս ՟Լ՟Զ։ Որոց առաջին քրմացաւ արքեղայոս։ Յարգոս քրմացաւ դուստր դանայեայ (հիւպէր մնէստրա անուն). (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
cf. Քրմանոյշ.
Քրմուհեայ անդրէն առնուլ զմարգարէութիւնն հրամայեաց Կացուրդ եղանել աթենայ. եւ զնորին քրմուհի երակլէս բռադատէր։ Անիծանէ եւ քրմուհեացն ըստ սուտ տեսլեացն. պմ. աղեքս։ պիտ։ (Նախ. եզեկ.։)
steeped in sweat (bread).
Վասն նորա փուշք։ վաս նորա քրտնազանգ հաց։ Քրտնելովն արիւն՝ զքրանազարդ հացն ի կենաց մանանայն դարձուցանէր։ Զարտմնածնութիւն որդւոցն, եւ զքրանազարդ հացն. (Մաշկ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
to search or dive into, to investigate carefully, to examine with care;
to agitate, to undo, to destroy;
— զմիտս, to excite, to rouse up or awake the mind, to stimulate;
— զախորժակ, to sharpen, to quicken the appetite.
Ասելովն՝ եթէ ի ձեռս մեղաւորաց՞ քրքրէ զմիտս նոցա, յայտ արարեալ՝ թէ նոցա չարութեանն է գործն։ Տե՛ս զիա՛րդ յաջորդօքն քրքրէ զմիտս նորա։ Քրքրէ զմիտս նոցա փրկիլ ի վտանգից. Քրքրէ զմիտս նոցա յանձնարարութեան աղօթիւքս առ գութ իւր։ Զաշակերտելոցն միտս քրքրէ յուսովն ի տէր։ Նմին իրի եղեւ շարժումն, զի քրքրեսցին եւ սթափեսցին։ Զի այս խրատելով զիւր միտս քրքրէ։ Քրքրեաց զուարթացոյց զմիտս նորա. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. եբր. Ոսկ. տիմ.։)
Յորդորէր զմիտս նոցա, եւ քրքրէր առ լաւագոյնսն։ Քրքրեաց զմիտս նոցա պատուովն, կամ անճառ պարգեւօքն։ Պէսպէս բարեաց խոստմամբք քրքրեաց զմիտսն. (Նանայ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Աւրհնեամբ ըզմեզ հա՛յր անսկիզբն. այսինքն արտասանելով՝ Օրհնեմք ըզմեզ եւ այլն։ Յայտնի է եւ գրեալն ի Վարս հարանց, զի փոխանակ օ տառի յունաց՝ զոր գրէր երանելին մարկոս աշակերտն սիլովանէի՝ ի հյ. գրի աւ, դնելով ի վերայ զօմեկայ յունաց. որ ի տպ. ուղիղ բացատրութեամբ դնի՝ օ.
Գրեալն աւն (օն) սկսեալ էր գծել. (եւ մինչ լուաւ զձայնն, ոչ կատարեալ էր զաւն (զօն). Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.
Մանաւանդ զի զգիշեր եւս իւր օգնական գործակից գտանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 7։)
Աղօթիցն օգնականք են ողորմութիւնքն եւ նուէրքն։ Յաջողելն՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)
to aid, to succour, to assist, to second, to back;
to be good for, to serve, to favour, to sustain;
— միմեանց, to help one another.
Օգնեաց քեզ աստուած իմ։ Ոչ ոք էր՝ որ օգնէր նմա։ Յարիցեն օգնեսցեն ձեզ։ Ողորմութիւն քո տէր օգնէր ինձ։ Յօգնել ինձ նայեա՛ց.եւ այլն։
aid, succour, assistance, help, furtherance, support, stay, prop;
favour, relief, resource, means;
forces;
դրամական —, pecuniary aid, relief, subsidy, grant;
փութալ, հասանել յ— ուրուք, to hasten to a person's aid.
Առաքեսցէ քեզ տէր օգիութիւն։ Ի տեառնէ է օգնութիւն սրբոյն իսրայէլի՝ թագաւորին մերոյ։ Որ հանապազօր զօգնութիւն իւր ոչ առնէր պակաս ի նմանէ՝ եւ այլն։
Օգնութիւն ցաւակցաբար գթոց է բացայայտիչ։ Յօգնութիւն մեզ ժամանեա՛ կարօղ տէր. (խոր։ Շար.։)
august, empress;
— Տիրուհի, Holy Virgin, Queen of heaven & earth.
Օգոստոս ինքնակալ հոռոմոց կոմնենոս տէր մանուէլ. ողջլեր թագաւոր օգոստէ. (Շ. թղթ.։)
imperial.
Մատուցեալ ի յօգոստաբնակ պաղատ զինուորէր. (Նար. խչ.։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
Սողոմովն վասն ծառոց եւ փայտից խօսէր, որ ոչ ինչ օգուտ գործէին եկելոցն. եւ ես զանճառն իրաց եւ զահագին խորհրդոց։ (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
self-interested, selfish, covetous.
Որ զանձին օգուտ եւեթ ժողովէ. շահասէր. կամ Որ բազում ինչս ժողովէ.
useful, profitable, advantageous, favorable.
Որ զվարդապետ եւ զօգտակարանձն սպանանէ, այլ այնքան որքան կենդանին էր՝ կարէր կենդանագործել ի ձեռն բանին. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
utility, usefulness, advantage, good.
Ոչ ինչ վեհերէր վասն օգտակարութեան կղզոյն. (Փարպ.։)
cf. Օգտաժողով.
ՕԳՏԱԾԱՐԱՒ կամ ՕԳՏԱԾԱՐԱՒԻ. Որ ծարաւին է օգուտ իւր. օգտաժողով. օգտախնդիր. շահախնդիր. շահասէր.
Ըստ ընչաքաղցն լինել եւ օգտածարաւ։ Վաճառասէրք եւ օգտածարաւք. (Յհ. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
profit, to derive use or advantage from, to take advantage of, to turn to account, to reap benefit from.
Խրատեցարու՛ք բանիւք իմովք եւ օգտեցարու՛ք։ Ուստի ոչ օգտիցին։ Ուստի ոչինչ օգտիցի։ Ոչ ինչ օգտիք։ Ոչ ինչ օգտիմ։ Զի՞նչ օգտիցի մարդ։ Պատարագ է զոր յինէն օգտիցիս։ Չէր ինչ օգտեալ (ի բժշկաց)։ Որովք ոչինչ օգտեցան.եւ այլն։
open, aired, ventilating;
air-hole, casement, window, door.
Երկուս դուրս օդամուտս արարեալ էր։ Ըստ օդամտի խցկանդ երեւեալ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
to be changed or resolved into air;
to be transparent as the air.
Ձմեռն անկարծելի, եւ օդացեալ. (Փիլ. քհ. ՟Ե։) իմա՛ կամ գրեա՛, գարունացեալ. Յն. եարի՛զօ. ուր հյ. վերծանեալ է՝ աէրի՛զօ։
place, fortress.
cf. Քաղաքագեղ.
Գայր հասանէր ի քաղաքագիւղն բագուն, (որ եւ) դից աւան։ Շինեաց զաւանս զայս, որ եղեւ քաղաքագիւղ՝ վաճառօք։ Մերձեալք ի քաղաքագեօղն՝ որ կոչի առեստ։ Ի քաղաքագեօղն շաւարշան. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 62։ Փարպ.։)
Հիւրանոցս եւ տնանկանոցս ի քաղաքագեօղս եւ յաւանս։ Բնակեցուցանելով զնա ի քաղաքագեօղն աւան։ Սա էր ի քաղաքագեղէն գառնւոյ. (Յհ. կթ.։)
composed of all the towns-people;
public meeting;
popular assembly;
— ընկերութիւն, society.
Ընդ ամենայն տեղիս՝ ո՛ւր եւ հասանէր հրաման հրովարտակին, գաւառակոյտ քաղաքաժողով ուրախութիւն լինէր հեթանոսացն. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 11։)
civil, political, civic;
citizen, cf. Քաղաքավար;
politics.
Ի քաղաքական շարագութեանց մն դիտաւորութիւն ունին արիստոտէլ եւ պտղատոն Քաղաքական իմաստասէրն կամի նմանիլ Աստուծոյ։ Զգործնականն (մկացութիւն) արիստոտէլականք յերիս բաժանեն. ի քաղաքականն ի տնտեսականն, ի բարոյականն։ Բարոյականն ի տնօրինականումն տեսանի, եւ տնօրինականն ի քաղաքականումն։ Համակար գոյ քաղաքականն գործականին, եւ տնօրինականն քաղաքականին. (Սահմ. ՟Բ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Ժողովեալ բոլոր քաղաքայնոցն՝ հրաման լինէր ատեան դնել. (Կաղանկտ.։)
to become a town;
to be peopled like a town.
Ոչ իլիոն բնակէր ի դաշտի՝ քաղաքանալով. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)