Entries' title containing ա : 10000 results

Ամենասուրբ

adj.

holiest, very sacred, very holy;
— Կոյս, the very holy Virgin.

· Calfa

NBHL (15)

Սուրբ սուրբ սուրբ, սուրբ ես ճշմարտապէս, եւ ամենասուրբ. (Պտրգ.։)

Ամենասուրբ Երրորդութիւն։ Ամենասուրբ Երրորդութեանդ վայել է փառք. (Շար.։ Ժմ.։)

Հաճութեամբ ամենասուրբն Հօր՝ Հոգւովն Սրբով։ Ամենասուրբն Յիսուս։ Զամենասուրբն աստուածաբանութիւն. (Դիոն.։)

Ամենասուրբ անուն. (Ագաթ.։)

Յամենասուրբ ձեռացն Աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)

Ամենասուրբ մեծութիւն. (Նար.։)

Մարմինն Քրիստոսի ամենասուրբ. (Ոսկ. յադամ.։)

Ամենասուրբն ի մեղաց։ Ամենասուրբ թքովն եբարձ զկուրութիւն հոգւոց եւ մարմնոց մերոց.( Եղիշ. մկրտ. եւ Եղիշ. ի չարչարանս.։)

Որք սրբութեամբ՝ ամենասրբոյն ախորժեն լինել հաղորդ. (Գր. հր.։)

Ամենասուրբ անդրանիկքն զօրութիւնք ... Ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Ամենասուրբք են եւ անմարմինք իմացութիւնք ... Ամենասուրբք են եւ անարատք, եւ ոչ է նոցա պէտք մաքրութեան. (Դիոն.։) (Մաքս.։)

Զեօթներորդն (օր) ամենասուրբ իմն կարծեցեալք. (Փիլ. տեսական.։)

Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Յամենասուրբ գանձն աստուածային նուիրաց. (Եղիշ. ՟Գ. եւ Յես.։)

Յամենասուրբն գրութեան աւետարանական պատմաբանութեանն. (Նար. առաք.։)

Ամենեւին սուրբ. որպէս աղբիւր ամենայն սրբութեան, սուրբն սրբոց. (Աստուծոյ եւ աստուածայնոց սեպհական) πανάγιος, παναγιώτατος, παναγέστατος. sanctissimus, sacrosanctus

Իբր ամենամաքուր. ամենեւին յստակ եւ ջինջ. անարատ եւ ողջախոհ ամենայնիւ. սրբազան. նուիրական. միւպարէք. էպրէք. մուտատտէս.. πανάγιος, πάναγνος, πανίερος. sanctissimus, castissimus, sacratissimus


Ամենաստեղծ, ի

adj.

that has created all things, all-creating, omnipotent.

· Calfa

NBHL (3)

Ստեղծօղ բոլորից. ամմէնուն եւ ամմէն բանի ստեղծօղ. հէփսինի վէ հէր չէյի եարատան.

Որպէս ողորմած եւ ամենաստեղծ՝ ստացի՛ր վերստին։ Կապանք ամենաստեղծին զիս արձակեսցէ։ Կեցուցիչ կամաց ամենաստեղծիդ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)

Առաջի անհաս էութեանդ ամենաստեղծիդ. (Բենիկ.։)


Ամենաստեղծիչ, ծչի

adj.

cf. Ամենաստեղծ.

· Calfa


Ամենաստեղծող

adj.

cf. Ամենաստեղծ.

· Calfa


Ամենասփիւռ

adj.

diffused every where, spread far and wide, very extensive.

· Calfa


Ամենասքանչ

adj.

most wonderful, very admirable.

· Calfa

NBHL (5)

Ամենայնիւ սքանչելի, ամենահրաշ. զարմանագործ.

Ամենասքանչ ելով բնութեամբ. (Փիլ.։)

Ուրացան զամենասքանչ նշանսն. (Կիւրղ. ղկ.։)

Ամենասքանչ զօրութեամբն. (Լմբ.։)

Ամենասքանչ իրագործութիւն. (Երզն.։)


Ամենավայելուչ

adj.

most becoming, decent, suitable, appropriate, very convenient.

· Calfa

NBHL (6)

Ամենայնիւ վայելուչ. կարի վայելչական. քաջայարմար. գեղեցիկ. փէք եօլլու. էրքեանլը. եագըշեգշը.

Բարիոք եւ ամենավայելուչ կարծեմ ... Ամենավայելուչ կարգաւորութեամբ։ Այս բանքս ամենավայելուչ, եւ ցանկալի օրէնք. (Լմբ. պտրգ. եւ Զքր.։)

Ամենավայելուչ եւ մեծագոյն պատուով նազաբանել։ Ամենավայելուչ խելամտութեամբ առնուլ զտեղեկութիւնն։ Յամենավայելուչն քերթողացն պարս։ Ամենավայելուչ գեղեցկութեամբ պայծառացեալ. (Պիտ.։)

Եւ ամենեւին ցանկալի եւ զուարճալի ի վայելել ամենեցուն.

Ամենավայելուչ բարեբախտութեամբ, կամ արգասեօք։ Զամենավայելուչ կենցաղօգտութիւն։ Այցելութիւն ամենավայելուչ. (Պիտ.։)

Զայսոսիկ յանձնէ հալածէ, զի մի՛ յայն ամենավայելուչ հայեցողութենէն ստուերասցի. (Լմբ. առակ.։)


Ամենավարան

adj.

most perplexed, very anxious, very embarrassed;
very irresolute, full of inquietude.

· Calfa

NBHL (2)

Վարանեալն ամենայն իրօք, եւ վարանեցուցիչ. լի ամենայն հոգով եւ տատամսութեամբ. ցնդեալ, եւ ցնդիչ բոլորովին. անհնարին. խիստ տարտըղնած, շուարած, կամ տարտըղնօղ.

Յոգնապատճառեան ամենավարան (մեղաւորն)։ Ամենավարան տարակուսանաց։ Պատասխանատուութիւնս ամենավարանս։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս։ Եղիցի խաղաղութիւն հրամանաւ մեծիդ՝ ամենավարան բքոյս սասանման. (Նար. լ. ՟Ա. ՟Ի. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)


Ամենատարած

adj.

diffused every where, very extensive, most ample.

· Calfa

NBHL (3)

Տարօղ յինքեան զամենայն. ընդունարան ամենայնի.

Որպէս զանօթ ամենատար, եւ իբրեւ զքաղաք տանօղ ամենեցուն. (Ոսկիփոր.։)

Ի բազումս ազդեալ (հոտ) համասփիւռ ամենատարած։ Ամենատարած օդոյս պարզութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Կ՟Ը։)


Ամենատենչ

adj.

most desirable;
most desirous.

· Calfa

NBHL (4)

Ամենայն իրօք տենչալի, ցանկալի.

Թողուլ զանձկալի եւ զամենատենչ վայրս։ Յամենատենչ եւ անուշահոտ ընթրիսն Քրիստոսի. (Փարպ.։)

Կարի տենչող. փափաքօղ.

Եւ զի՞նչ արդեօք մարգարէին հոգեւոր ըղձականութիւն ամենատենչ բաղձանացն իցէ իմանալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)


Ամենատես

adj.

all-seeing.

· Calfa

NBHL (13)

Տեսօղ ամենայնի. ամենահայեաց. ամենանկատ. ամենագէտ. եւ ամենատեսուչ. ամենախնամ.

Ո՛չ յամենատես ականէն խուսեցեալ. (Փիլ. յովն.։)

Որ ոչն ծածկի յամենատես ականէն Աստուծոյ. (Խոր. ՟Գ. 24։)

Ոչ զարհուրեցաք յամենատես ականէն. (Մխ. երեմ.։)

Յամենատես աչաց. (Պիտ.։)

Ամենատես արարչութեանն. (Նար. ՟Ի՟Զ։)

Ծածուկք մարդկան յայտնի են քեզ ամենատեսդ Աստուծոյ. (Տօնակ.։)

Զամենատես տնտեսութիւնն մեծազօր զօրութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)

Որ ամենատես ակնարկութեամբ ստորիջեալ ի խնդիր կորուսելոցն. (Արծր. ՟Ա. 1։)

Ամենատես նախախնամութիւն։ Հաւաստի դիտաւորութեամբ ամենատեսին. (Պիտ.։)

Ամենայնիւ տեսանելի. կարի գեղեցիկ, եւ երեւելի յոյժ.

Հիացեալ զարմանայ ի տեսիլն ամենատես. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Բազմութիւնք արհամարհք էին, բայց իշխանք արք էին ամենատեսք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)


Ամենատեսուչ

adj.

all-watchful, that superintends all things.

· Calfa

NBHL (3)

Ամենայնի տեսուչ, տեսօղ եւ խնամօղ.

Զամենատեսուչն Աստուած ծանուցեալ. (ՃՃ.։)

Զամենատեսուչ նախախնամութիւն. (Դիոն. ածայ. ՟Ժ՟Բ։)


Ամենատէր, տեառն

s.

the Lord or Creator of all things.

· Calfa

NBHL (6)

Տէր ամենեցուն եւ ամենայնի ամենայնիւ.

Եթէ հոգաս ընդ մեր, ամենատէր ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)

Որդին ամենատէրն. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)

Զօրութիւն ամենատեառն Քրիստոսի։ Յայտնի է ամենատեառն տէրութիւնն. (Ագաթ.։)

Գեղեցիկ օրհնութիւնս ամենատեառն մատուցանէր. (Աթ. անտ.)

Գովութիւնս ամենատեառնն մատուցանէր. (Խոսր.։)


Ամենարար

adj.

that has made all things, all-creating.

· Calfa

NBHL (4)

Ամենայնի Արարիչ. ամենաստեղծ.

Ամենարարն ակն մեծազօր բանիւ իւրով. (Վեցօր. ՟Բ։)

Օրհնեալ սուրբ եւ ամենարար Երրորդութիւն. (Ոսկիփոր.։)

Ամենարարն հրաման զերկինս նորակերտէր. (Պիտ.։)


Ամենարուեստ

adj.

very skilful, ingenious;
very instructive;
most wise.

· Calfa

NBHL (12)

Կարօղ ես ամենարուեստ։ Ամենարուեստ բժիշկ. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Ղ՟Բ։)

Ամենարուեստն ասէ, եթէ ոչ զուարճանայ Տէր ընդ կորուստ կենդանեաց. (Ոսկ. ես.։)

Վկայեսցէ ամենարուեստ իմաստունն. (Եզնիկ.։)

Սպասաւոր (այս ինքն տնտես) ամենարուեստ. (Մաշտ.։)

Յեսու Սիրաքայ, որ զկոչեցեալ ամենարուեստ իմաստութիւնն կարգեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Արար եւ զատոյց ամենարուեստն իմաստութեամբ. (Եզնիկ.։)

Ամենարուեստ զօրութիւն. (Անան. եկեղ։)

Ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ որ լին է ամենարուեստ բարեօք։ Ամենարուեստ երախտեօք։ Ամենարուեստ քաջութեամբն նահատակեալ։ Ամենարուեստ պահոց, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)

Մերթ՝ չարարուեստ. նենգաւոր. ամենապատիր. ֆէնտպազ. հիլլէպազ.

Ամենարուեստ նենգաւոր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Պարտէ զնա ամենարուեստ հնարիւք. (Սկեւռ. աղ.։)

πάντεχνος. plane artificiosus, omnimodas artes sciens, πανάρετος. omnis virtutis, vel artis;
omni virtutum genere ornatissimus
Քաջարուեստ. ամենաճարտար. ամենահնար. ամենառաքինի. շատ վարպետ. փէք ուստա. հիւներլի. գապիլիյէթլի. մարիֆէթլի. հեզարիֆէնտ. ասի զԱստուծոյ եւ զիմաստութենէ կամ զզօրութենէ նորա. մասնաւոր առմամբ եւ զՍողոմոնէ եւ զՅեսուայ Սիրաքայ, եւ զիմաստուն գրոց նոցա. եւ զամենայն առաքինի անձանց եւ զգործոց։


Ամենափայլ

adj.

most shining, brightest, very bright, resplendent, shiny, glittering, blazing or beamy.

· Calfa

NBHL (2)

Ամենափայլ արեգակն. (Արիստ. աշխ.։)

Ամենափայլ ճառագայթ. (Նար. ՟Գ։)


Ամենափափաքելի, լւոյ, լեաց

adj.

very much to be wished, most desirable.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենափափաքելի Աստուած. (Լմբ. սղ.։)


Ամենափրկիչ, չի, չաց

s.

saviour of all.

· Calfa

NBHL (5)

Փրկիչ բոլորից. ամենակեցոյց.

Ամենափրկիչ, ամենակեցոյց. (Մանդ. ծն.։)

Ամենափրկիչն Քրիստոս. (Կորիւն.։)

Տեղեկացեալ իսկ էին յամենափրկչէն Քրիստոսէ։ Ամենափրկիչն իսկ նշանակեաց. (Ագաթ.։)

Որպէս ինքն ամենափրկիչն գուշակեաց. (Զքր. կթ.։)


Ամենեւիմբ

adv.

cf. Ամենեւին.

· Calfa

NBHL (4)

cf. ԱՄԵՆԵՒԻՆ. (գտանի գրեալ եւ ԱՄԵՆԵՒԻՄ. որպէս Սեբեր. ՟Զ։)

Ամենեւիմբ զիւր անուն հաստատէ։ Որով ամենեւիմբ զատչիցին ի յունաց. (Խոր. ՟Բ. 74։ ՟Գ. 55։)

Ամենեւիմբ ընդ մահու կորստեամբ գրաւեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Յայտնէ զամենեւիմբ համբառնալն. (Շ. հրեշտ.։)


Ամենեւին

adv.

not at all, by no means, no wise, not in the least;
quite, wholly, totally, entirely.

· Calfa

NBHL (12)

որ եւ ԱՄԵՆԵՒԻՄԲ. (որպէս թէ ամենիւ) այս ինքն ամենայնիւ. ամենայն իրօք. բոլորովին. բոլորովիմբ. իսպառ. բնաւ. σύν πάντι, πάντη, πάντα, ἄπαν , παντελές, παντελῶς, παντάπασιν, καθόλου, ὄλως. omnino, prorsus, totaliter ըստ ամենայնի, ամմէն բանով, ամմէն կերպով, ամբողջ. հէր վեճհ իլէ. պիւթիւն պիւթիւնէ, պիր թամամ. քիւլլիյէն. ճիպ.

Յորժամ արձակեսցէ զձեզ, ամենեւին հանցէ զձեզ աստի։ Օրէն յաւիտենական տեառն ամենեւին կատարեսցի։ Ոչ կարէր ամենեւին ի վեր հայել։ Ամենեւին մի՛ երդնուլ։ Եւ արդ ամենեւին իսկ վատթարութիւն է ի ձեզ։ Որպէս եւ ես ամենեւին ամենեցուն հաճոյ լինիմ։ Ամենայնի հաւատայ, ամենեւին (յն. զամենայն) յուսայ։ Պատուիրեցին ամենեւին մի՛ խօսել։ Մոլախոտէ՛ ամենեւին։ Ոչ մերձենայր ամենեւին հուրն ի նոսա. եւ այլն։

Ամենեւին իսկ անմտանելի։ Ամենեւին իսկ օտար. (Պիտ.։)

Ամենեւին անբժշկութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)

Ո՛չ, ամենեւին ոչ. (Լմբ. պտրգ.։) Յորս բացասականքն՝ ռամկօրէն բացատրին, բնաւ, իսկի. հիլ. հիլ պիր վէճհ իլէ. այս ինքն բնաւին ոչ։

Խառնակութիւնք, եւ ամենեւին բնութեանս ամբոխումն. (Նիւս. կուս. ՟Բ։)

Շառագոյն ամենեւին. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 25։)

Ամենեւին պատշաճագոյն։ Նորոգագոյն ամենեւին։ Ամենեւին վատթարագոյն։ Ամենեւին ողորմելի, կամ ընտիր, կամ պիտանացու. (Պիտ.։)

Ընդ ամենեւին անարգիս։ Ամենեւին բարերարութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ծ։)

ԱՄԵՆԵՒԻՆ. իբր այո՛. եւ կարի՛ իսկ քաջ. զահիր. էլպէթտէ.

Ուրեմն զա՞յն ասես։ (պխ) Ամենեւին իսկ. (Բրս. ընդ ապող.։)

ԱՄԵՆԵՒԻՆ. Յարի եւ յանուանս, մանաւանդ յածականս՝ պահմամբ նշանակութեան մակբայի, կամ որպէս համակ. ողջոյն. ամենազան, կարի յոյժ. բոլոր, ամմէն կերպ. պիւս պիւթիւն. հէր դիւրլիւ.. παντοδαπός omnigenus, ὄλος. totus


Ամեներանեան

adj.

most blessed.

· Calfa


Ամեներջանիկ

adj.

cf. Ամեներանեան;
very happy.

· Calfa


Ամենեքեան, նեսեան, նեցունց, եքումբք

adj.

all men, all persons, every body, as many as, whoever.

· Calfa

NBHL (16)

Տարակուսեալ յամենեցունց՝ յղէր առ մեծն Ներսէս բազում անգամ աղաչելով. (Խոր. ՟Գ. 29։)

Ընդ տեղւոյն ճշմարտեալ է ասելն Արիստակեայ գրչի.

Էին ամենեքեան միաբան ի միասին։ Լցան ամենեքեան Հոգւով Սրբով։ Ամենեքին սոքա։ Ամենեքին զՅովհաննէս իբրեւ զմարգարէ ունէին։ Յանդիմանի յամենեցունց, եւ քննի յամենեցունց։ Ամենեցուն՝ որոց էք ի Հռովմ.։ Վասն ձեր ամենեցուն։ Ամենեքումբք հանդերձ՝ որք կարդան, եւ այլն։

Խաղաղութիւն ամենեցուն, կամ ընդ ամենեսեան, կամ ընդ ամենեսին։ Զամենեսեան օրհնեա՛, զամենեսեան իմաստնացո՛ ... եւ ամենեցուն պարգեւեա՛. (Ժմ.։)

Սէր կալցես առ ամենեսեան, բայց մեկնելով մեկնեսցիս յամենեցունց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ե։)

Ի ձէնջ ամենեցուն (իբր յամենեցունց). (Եփր. ՟բ. կոր.։)

ամենայն եւ իւրաքանչիւր. համայն. առհասարակ. ամմէն, բովանդակ. պիւթիւն. հեր.

Հարքն մեր ամենեքին։ Սրբովքդ ամենեքումբք. եւ այլն։

Մարգարէիւքն ամենեքումբք։ Ամենեցուն արարածոց ցուցանէր. (Ագաթ.։)

Առ ամենեքումբք մրգաբերօքն։ Զայլոցն ամենեցուն խնամոցն։ Ամենիքեան օրինակք։ Ի ցանկալիսն յամենիսեան. (Պիտ.։)

Զերծո՛ զիս յամենեցունց ընդդիմացողաց։ Յամենեցունց մասանց։ Զամենեսին զսրբոցն պարս. (Նար.։)

ԸՆԴ ԱՄԵՆԵՍԵԱՆ. Ամենեքին ի միասին. միանգամայն. բոլորը միատեղ. քիւլլիյէն.

Որչափ բազմութիւն աստեղաց են յերկինս, եւ ընդ ամենեսեան ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)

ՅԱՄԵՆԵՑՈՒՆՑ. որպէս յամենայն մարդկանէ, է անուն հանրական. իսկ իբր յամենայն կողմանց կամ յամենայն իրաց, լինի իբր մ. ամենայնիւ. բոլորովին.

ԱՄԵՆԵՔԵԱՆ ԱՄԵՆԵՔԻՆ գրի եւ ԱՄԵՆԻՔԵԱՆ, ԱՄԵՆԻՔԻՆ, զամենիսեան կամ զամենիսին. πάντες. omnes Ամենայն ոք. ամենայն անձինք՝ զորոց իցէ բանն՝ առեալ միանգամայն. ամմէնքն ալ. հէփսի. ճիւմլէ ալեմ. պրս. հէմէկեան. հեմէկի. հէմէքինան.

Ամենեքեան զբոլորն նշանակեն (իմա՛ ընդհանուր՝ ամենայնքն). իսկ ամենեքին՝ մասնաւոր. (այս ինքն ամենեքին սոքա, դոքա, նոքա)։


Ամենեքին, նեսին, նեցուն, նեցունց, եքումբք

adj.

cf. Ամենեքեան.

· Calfa


Ամենիմաստ

adj.

most wise, — scientific, — learned.

· Calfa


Ամենիշխան

s.

prince or master of the universe.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՄԵՆԻՇԽԱՆ կամ ԱՄԷՆԻՇԽՕՂ. cf. ԱՄԷՆԻՇԽԱՆ. եւ այլն։


Ամենողորմ

adj.

very merciful.

· Calfa


Ամենունակ

adj.

containing all;
most capacious.

· Calfa


Ամէնունակ

adj.

cf. Ամենունակ.

· Calfa

NBHL (9)

Բանն ամէնունակ հայրենի. (Նար. մծբ.։)

Հոգին ամենունակ. (Վահր. երրորդ.։)

Շարժեսցէ զմեզ եւ ածցէ առ ամենունակ Աստուած. (Տօնակ.։)

Ամենայնի հիմն ամէնունակ. (Դիոն. ածայ. ՟Ժ։)

Նկարէր եւ կերպարանէր ամէնունակ ջուրբքն անբաւութեան։ Ընծայել ամէնունակ ծոցոյ մօրն որովայնի հողածին զարմի։ Անդս ամէնունակս. (Նար. ՟Հ՟Ե. Նար. առաք. Նար. խչ.։)

Գանձ առատ, եւ ամէնունակ շտեմարան. (Տօնակ.։)

Ամէնունակ քո գանձարանիս. (Մաշտ.։)

Ծոց եկեղեցւոյ ամէնունակ է ի խորհրդական անհատ գանձուցն։ Քաղաք ամենունակ։ Սեղան ամենունակ. (Վրդն. երգ. եւ Սղ.։)

ԱՄԷՆՈՒՆԱԿ կամ ԱՄԵՆՈՒՆԱԿ. παγκρατής. omnicapax Որ զամենայն ինչ ունի յինքեան, որպէս Աստուած եւ աստուածայինք. եւ պարունակօղ կամ պարփակօղ զբազում ինչ. ամէնընկալ. ամենալից.


Ամենօրհնեալ

adj.

most blessed.

· Calfa


Ամէնօրհնեալ

adj.

cf. Ամենօրհնեալ.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՄԷՆՕՐՀՆԵԱԼ կամ ԱՄԵՆՕՐՀՆԵԱԼ. Ամենայնիւ եւ յամենայնի օրհնեալ. ամենայն օրհնութեան եւ բարեբանութեան արժանի. ամմէն կերպով օրհնած, ու օրհնելու. միւպարէք. միւթէպէրրիք.

Ամէնօրհնեալդ հոգւոյ։ Ամենօրհնեալ թագաւոր։ Զամէնօրհնեալ անուն քո. (Նար.։)

Օրհնեցան յամէնօրհնեալ աջոյն. (Լմբ. համբ.։)

Օրհնեալ ես ամէնօրհնեալդ ի կանայս։ Օրհնէին զամէնօրհնեալ սրբուհին. (Շար.։)


Ամէնօրհնեան

adj.

cf. Ամենօրհնեալ.

· Calfa

NBHL (2)

Որք ի հնդկացն ականք (կամ ակունք) զամէնօրհնեալդ ձեր պայծառացուցանեն զգլուխս։ Զոր ի Քրիստոս սիրոյն պսակ դնել, որ ամէնօրհնեան գլխոցդ ձերոց է պատշաճ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. եւ ՟Լ. ըստ ձ։)

ԱՄԷՆՕՐՀՆԵԱԼ ԱՄԷՆՕՐՀՆԵԱՆ. ἁοίδιμος. decantatus, celeber Ներբողելի եւ գովելի ամենեցուն կամ ամենայն իրօք, մեծահռչակ. պատուական.


Ամէն, ամենի, ից

adj.

cf. Ամենայն;

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, յետնաբար նաև հոլովուած՝ ի հլ. այս բառը խօսքի սկիզբը գրուելով (կըրկ-նեալ կամ ոչ) նշանակում է «ճշմարիտ, ի-րաւամբ, արդարև». Ամէն ամէն ասեմ «ճըշ-մարիտ եմ ասում» (77 անգամ գործածուած Աւետարանում. Ս. Գրքի միւս մասերը չու-նին)։ Խօսքի վերջը դրուելով՝ ամէն նշանա-կում է «այո՛, այդպէս է և այդպէս թո՛ղ լի-նի» (4 անգամ Հին կտակարանում, 36 ան-գամ Նոր կտակարանում, որոնցից մէկը մի-այն Աւետարանում, այն է Մտթ. զ. 13)։ Եր-բեմն էլ թարգմանուած է հյ. եղիցի (կամ կրկնեեալ). ինչ. Օր. իէ. 16=26, Թիւք ե. 22։ Իբր գոյական՝ ամէն նշանակում է «ճշմար-տութիւն». Այսպէս ասէ ամէնն. Յայտ. Գ. 14։

= Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։

Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ

երկար գրում է Մսերեան, Ճռաքաղ 1859, էջ 79-82։

ԳՒՌ (dialectal) Արհասարակ գործածւում է ամ-մէն ձևով. Մշ. և Տփ. ամէն (մէկ մ-ով). ու-նինք նաև նոր փոխառութեամբ Հմշ. ամին (տաճկերէնից) և Տփ. ամին (վրացերէնից)։

NBHL (34)

Ամէն ամենազան բարեօք վայելչացուցեալ. (Պիտ.։)

Զամէն մնացեալսն յանձն առնէր շնորհացն Աստուծոյ. (Կորիւն.։)

Որ կերակրէ զաշխարհս ամէն. (Շ. խոստ.։)

Ամէն նոքա անդամք։ Ետ զսրբոցն ամենի նուէրն. (Լմբ. պտրգ.։)

Զաւուրն զցերեկութեան ամենի. (Ոսկ. յհ. Ա. 8։)

Զփայտն զայն՝ զամենայն բարեացն պարունական, որոյ անուն է ամէնն (այս ինքն ամենայն ինչ). (Նիւս. կազմ. ԻԱ։)

Զպատճառսն խնդրեսցուք զամենիդ. (Եփր. աւետ.։)

Ամենից գոյից, կամ հաստուածոց, եղանակաց, բռնութեանց։ Ամենից հոգւոց։ Ամենից կուսից. (Նար.։)

Դրոշմ աստուածային նկարեալ ի դէմս ամենի. (Զքր. կթ.։)

Ամէն, եւ յամենայնում. (Նար. ՂԳ։)

Ամենումն ի միջոյ էանց։ Յամենում (այս ինքն յամենայնի). (Պիտ.։)

Ամէն նմա հնազանդեսցին։ Եթէ ուրուք կայր ինչ ի թաքստեան, զամէնն հանեալ. (Լաստ. ԺԱ. ԺԸ։)

Զստեղծօղդ ամենից։ Կենացն ամենից։ Ի դէմս ամենից. (Շար.։)

Ամենից տիրօղ։ Փրկչին ամենից. (Նար.։)

Ո՛վ, որ ամենից ես գիտելի, եւ դժուարագիւտ մնացեալ. եւ ամենից ունելի, եւ ըմբռնիլ ոչ կամեցեալ. (Պիսիդ.։)

Ամենայն ոք, եւ ամենայն իրք. ամմէնքը, ամմէն բան. հէր քէս. հէր շէյ. πάντες omnes, omnia.

ԱՄԷՆ, կամ ԱՄԷՆԱ. Սկիզբն բարդութեանց, նոյն է ընդ ԱՄԵՆ, կամ ԱՄԵՆԱ. նմին իրի զնոյն բառ ոմանք ի գրչաց՝ է տառիւ գրեն, եւ այլք ե. եւս եւ նոյն գրիչ՝ երբեմն է, եւ երբեմն ե. վասն որոյ եւ զառաջիկայսդ վերածեա՛ յառաջինսն՝ գիտելով եւ զայն, զի առաւել աստ եդաք զայն բարդութիւնս՝ որոց յաջորդ բառն բնիկ ձայնաւորաւ սկսանի, թէպէտեւ ըստ ինքեան ուղիղ եւս է ամեն, քան ամէն, որ է առաւել ռամկական. թո՛ղ զի եւ հոլով սորա է ամենի, ից։

Օրհնեալ Տէր Աստուած Իսրայէլի յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս. եւ ասասցէ ամենայն ժողովուրդն. ամէն. (Ա. Մնաց. ԺԶ. 36։ Նեեմ. Ե. 13։ Ը. 6։)

Եւ փառք յաւիտեանս, ամէն։ Որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն։ Ասելով, ամէն։ Յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն։ Ասելով, ամէն, ալէլուիա. (Մտթ.։ Հռ.։ Յայտ. եւ այլն։)

Զիա՛րդ ասիցէ ի քում գովութեան զամէնն. քանզի զոր ասեսն՝ նա ոչ գիտէ։ Վասն որոյ եւ նովին ամէնն մեօք ի փառս Աստուծոյ. (Ա. Կոր. ԺԴ. 16։ Բ. Կոր. Ա. 20։)

Այո՛, ամէն, ալէլուիա. (Նար. ՂԳ։)

Ի սկիզբն բանից նշանակէ, ստո՛յգ, ստուգութեամբ. հաստատութեամբ. արդարեւ. ճշմարտապէս. այս այսպէս է, եւ այսպէս լինիցի. իրաւցընէ, ըղորդ, հաստատ. թահգիգ. սահիհ. հագըգէթ.

Ամէն ասեմ ձեզ, կամ քեզ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.)

Ամէն ամէն ասեմ. (Յհ. ստէպ։)

Ամէն ամէն ասեմ ձեզ, հաստատութեամբ եւ ստուգութեամբ. (Ոսկ. յհ. Ա. 43։)

Ամէն ամէն ասեմ ձեզ. այս ինքն հաստատուն եւ ճշմարիտ, զոր գիտեմ, այս է. յինէն ասեմ, կամ յանձնէ ասեմ. (Տօնակ.։)

Զամէնն ոմանք՝ եղիցի՛ թարգմանեցին, եւ կէսք՝ այո՛, եւ այլք՝ ճշմարիտ. (Ոսկիփոր.։)

Է ամէնն եբրայեցի բարբառով, այո՛, եւ արդարեւ. (Խոսր.։)

Յաւել եւս զամէնն տէրն վասն առաւել հաստատութեանն. (Մանդ. Ա։)

Իրաւամբք ուխտի երդմնականաւ ամենիւն ազդեալ զանփոփոխութիւն բարեացն. (Նար. ԻԲ)

Այսպէս ասէ ամէնն, վկայն հաւատարիմ եւ ճշմարիտ. (Յայտ. Գ. 14։)

ԱՄԷՆՆ. որպէս անսխալ ճշմարտութիւն՝ Աստուած. ὀ ἁμήν

Նոյն ընդ համայն, եւ ամենայն, որ յերկուց անտի ծագէ. πᾶς. omnis, quvis, universus, ὄλος, ὀλόκληρος. totus. ամմէն, բոլոր. հէր. ճիւմլէ. պիւթիւն. գամու. հեմէ. ամմէ.

ԱՄԷՆ մ. Որպէս բառ եբր. արաբ. եւ այլն. ամէն, ամին. ἁμήν. amen. Ի վերջն բանից՝ նշանակէ, այո՛ այդպէս է, եւ այդպէս եղիցի. ամմէն. հէմէն՝ օլսուն. հայ հայ, պէլի, եվեթ. որ եւ ստէպ թարգմանի՝ եղիցի՛. եւ կրկնութեամբ ի վերջոյ, եղիցի՛ եղիցի՛։


Ամէն

adv.

amen, so be it, verily, truly, certainly, positively.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, յետնաբար նաև հոլովուած՝ ի հլ. այս բառը խօսքի սկիզբը գրուելով (կըրկ-նեալ կամ ոչ) նշանակում է «ճշմարիտ, ի-րաւամբ, արդարև». Ամէն ամէն ասեմ «ճըշ-մարիտ եմ ասում» (77 անգամ գործածուած Աւետարանում. Ս. Գրքի միւս մասերը չու-նին)։ Խօսքի վերջը դրուելով՝ ամէն նշանա-կում է «այո՛, այդպէս է և այդպէս թո՛ղ լի-նի» (4 անգամ Հին կտակարանում, 36 ան-գամ Նոր կտակարանում, որոնցից մէկը մի-այն Աւետարանում, այն է Մտթ. զ. 13)։ Եր-բեմն էլ թարգմանուած է հյ. եղիցի (կամ կրկնեեալ). ինչ. Օր. իէ. 16=26, Թիւք ե. 22։ Իբր գոյական՝ ամէն նշանակում է «ճշմար-տութիւն». Այսպէս ասէ ամէնն. Յայտ. Գ. 14։

= Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։

Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ

երկար գրում է Մսերեան, Ճռաքաղ 1859, էջ 79-82։

ԳՒՌ (dialectal) Արհասարակ գործածւում է ամ-մէն ձևով. Մշ. և Տփ. ամէն (մէկ մ-ով). ու-նինք նաև նոր փոխառութեամբ Հմշ. ամին (տաճկերէնից) և Տփ. ամին (վրացերէնից)։


Ամիկ, մկի

s.

he-kid.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մի տարեկան արու ուլ» ՍԳր. (5 անգամ), Եփր. օրին. էջ 287. ուրիշ տեղ չկայ։

= Կազմուած է ամ «տարի» բառից, իբրև տարևոր ուլ. կազմութեան կողմից բոլորո-վին նման է վրաց. ყარივი տարիգի «գառ-նուկ», որ շինուած է հյ. տարի բառից. հմմտ-նաև Ղրբ. տրէ՛կան<տարեկան «խոճկոր»։-Լճ,

ՆՀԲ կցում է յն ἀμνός «գառնուկ» բա-ռին։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Բայց այս ւն-բառը կցւում է լտ. agnus, հսլ. agne' iaene ևն հոմանիշների հետ և *αβνος ձևի վրայով հասնում է հնխ. aghnos ռառին, որից չի կարող ծագիլ հյ. ա-միկ (հմմտ. Boisacq, էջ 54)։

ԳՒՌ (dialectal) Կայ Ղրբ. m՛մլիգ «նորածին փոք-րիկ գառն». բայց թւում է թէ այս բառը փեռ-խառեալ է թրք. [arabic word] emlik «կաթնկեր գառնուկ» հոմանիշից։ Այս բառը չունին Ա-բիկեան և Будaговъ (վերջինս, էջ 210 գիտէ միայն❇ imlek «cocунъ կաթնկեր»). բայց յիշուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 185։

NBHL (3)

Ամիկս վասն մեղաց ամենայն Իսրայէլի։ Ամիկս յաջողակէզս։ Ամիկս վասն մեղաց երկոտասան. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 8։ ՟Բ. Եզր. ՟Զ. 9։ ՟Ը. 35։)

Ամիկ. քօշ կամ նոխազ։ Ամիկ. անմուղ ձիաքուռակ։ (Հին բռ.)

Ուլ արու. արու այծ փոքր կամ միոյ ամի, տարեւոր. ըստ յն. այծ, կամ գառն՝ որ ասի ամնօ՛ս. χίμαιρος. caper, haedulus, ἁμνός. agnus. չէփիճ. օղլագ. ուլագ. թէքէճիք.


Ամիճ, մճոյ

s.

dainty, daintiness.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «խորտիկ ի մսոյ կամ յոր-սոյ, ծուծ կենդանեաց» (ՆՀԲ), «փափուկ մասն ինչ երէոց կազմեալ համեմիւք՝ իբր ուտեստ ազնիւ» (ՋԲ), «ուլ, վայրի որսերու ձագ, փափուկ ուտելիք անոնցմէ» (ԱԲ)։ Գոր-ծածուած է միայն երկու անգամ. Եդին ա-ռաջի նորա (Արշակ թագաւորի) միրգ, խըն-ձոր, վարունգ և ամիճ. Բուզ. Ե. 7. Սնեալք էին (հայ ազնուական տիկինները) ուղղովք կուարակաց և ամճովք երէոց. Եղիշ. ը։ Այս օրինակներից երևում է որ ամիճը մի տեսակ փափուկ և ազնուական ուտելիք է. առաջին տեսակ, բայց այս ենթադրութիւնը կասկա-ծելի է դառնում, երբ քիչ յետոյ Բուզանդ ա-ւելացնում է «Ջդանակն... որով զմիրգն կամ զամիճն կամէր ուտել». այս կամը ցոյց է տալիս, որ պտուղ և ամիճ տարբեր բաներ են։ Երկրորդ օրինակից բաւական ճշտւում է իմաստը՝ իբրև երէի մսով պատրաստուած մի տեսակ ուտելիք։ Այս իմաստին համա-պատասխան է նաև ամիճ բառից կառմուած ամճաբեր «խոհարար» բառը. Ոսկ. մ. գ. 17. «յամճաբերացն և խոհակերացն =յն. ὄφοποιός «խոհարար». նոյնը նաև Ոսկ. կող. 532։

-Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. ա-սոր. [arabic word] amsa «մի տեսակ թթու ուտե-լեղէն», քաղդ. [hebrew word] ōmsa, արաբ. ❇ āmis, [arabic word] 'amis կամ [arabic word] amis «մի տե-սակ ուտելիք.-հորթի միսը պատառոտելով՝ փաթաթում են մաշկի մէջ և եփում. 2. թա-նապուրը սառցնելով և իւղը քամելով մնա-ցած ջուրը» (Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 364)։ Այս բոլորը փոխառեալ են պհլ. *āmīč «խառնուրդ» ձևից, որ պատկանում է պրս. [arabic word] āmēxtan, āmīxtan «խառնել» բա-յին. արմատը [arabic word] āmīz և կամ [arabic word] ōmī։ -Հիւբշ. 96։ Պհլ. amīč բառը, որ յայտնի չէր, աւանդուած գտել է Stackelberg WZKM 1903, էջ 48-49 (չեմ տեսած). գործածուած է մի քանի անգամ Chusrav -︎ kāvatān գրութեան մէջ՝ «որսի մսով կերակուր» նշա-նակութեամբ (նկատողութիւն Հ. Ակինեանի ՀԱ 1930, 497)։

ՆՀԲ մեկնում է ամիկ եփեալ կամ համեղ կերակուր, ինչպես և թրք. emiek «ծծե-լի ինչ»։ Տէրվ. Altarm. 60 սանս. mrš-ta, mišta «համեղ կերակուր». իսկ սանս amiksā «մածնաթան, կակուղ պանիր»

գործ չունի սրա հետ։ Lagarde, Ues. Abhd. 12-համեմատեց ասորի ձևի հետ, եսկ Arm. Stud. § 82 հարցնում է, թէ արդեօք յն. αμιβα «մի տեսակ կար-կանդակ» գործ ունի՞ սրա հետ։ (Boi-šacq 53 այս մեկնութիւնը չէ ընդունած և յն. բառը մնում է առանց ստուգաբա-նութեան)։ Հիւնք. ամիկ բառից։ ՀԲուս. § 81 համարում է «միրգ» և գուցէ նոյն ընդ ամլաճ (տե՛ս այս բառը), Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 8 համեմատում է վերի իրանեան ձևերի հետ։ Նորայր ՀԱ 1921, 102 սանս. ամիշա «միս»»

NBHL (3)

(որպէս թէ ամիկ եփեալ, կամ համեղ կերակուր) Խորտիկ ի մսոյ կամ յորսոյ. ծուծ կենդանեաց. (լծ. թ. էմճէք, ծծելի ինչ)

Սնեալ էին ուղղովք զուարակաց, եւ ամճովք երէոց. (Եղիշ. ՟Ը։)

Եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր, վարունգ, եւ ամիճ. (Բուզ. ՟Ե. 7։) cf. ԱՄՃԱԲԵՐ


Ամիս, մսոյ, ամսեան, մնոց

s.

month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.

· Calfa

NBHL (13)

Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն։ Յետ ամսոյ միոյ աւուրց։ Յետ երից ամսոց։ Մէն մի ամիս ի տարւոջ։ Սպասեցի ամսոց սնոտեաց։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց, առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Ի տասներորդում (աւուր) ամսեանս այսորիկ. եւ այլն։

Արարեր երկուս լուսաւորս առ ի պէտս շրջմանց տարեաց, ամսոց, եւ ժամանակաց (այս ինքն եղանակաց)։ Ի հանդերձեալ աշխարհին ո՛չ աւուրք, եւ ո՛չ ամիսք. (Ագաթ.։)

Զի՞նչ է ամիս. տեսանելով ուրումն յառաջնոցն զլուսինն լցեալ եւ մաշեալ՝ իմացաւ զանցաւորութիւն կենաց իւրոց, ասաց, թէ իմ ես (օրինակ). (Տօմար.։ Վանակ. տարեմտ.։ Յակ. ղր.։)

Ըստ շարժական տոմարի ազգիս՝ յայլեւայլ տարիս ամիսք հայոց ի դէպ գան այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց. իսկ ըստ յայսմաւուրաց՝ որ յարմարեալ է ըստ ժամանակի թարգմանչաց կամ ըստ թարգմանութեան Աստուածաշնչին, եւ կոչի անխաղաց կամ անշարժ տոմար Սարկաւագ վարդապետի, միշտ նաւասարդի ՟Ա. կապեալ է ընդ ՟Ժ՟Ա. օգոստոսի։

μήν. mensis Որպէս թէ ամ փոքրիկ, այս ինքն ամ լուսնի, որ է ամբողջ շրջան մի նորա ի ՟Ի՟Թ, կամ ի ՟Լ աւուրս. եւ երկոտասաներորդ մասն տարւոյ կամ շրջանի արեգական. վասն որոյ տճկ. ա՛յ, է անխտիր լուսին, եւ ամիս. մահ, շէհր.

Ամիսք Սարկաւագին յարակայ ընդ իրեարս այսպէս զուգին. նաւասարդի, աւգոստոսի ՟Ժ (կամ ՟Ժ՟Ա). հոռի, սեպտեմբերի ՟Թ (կամ ՟Ժ) եւ այլն. (Տօմար.։)

Աւանդութիւն ազգային վասն ամսոց հայոց.

Որպէս յանուն Հայկայ ազգս Հայ անուանեցաւ, այսպէս եւ ամիսքս ի զաւակաց անուանց նորա զանուն ընկալան. եւ են այսոքիկ. Նաւասարդի, Հոռի, Սահմի, Մեհեկի, Արեգի, եւ Հրոտից. սոքա որդիք էին։ Արաց, Մարերի, Տրէ, եւ Քաղոց, սոքա դստերք էին։ Իսկ Մարդաց, եւ Հարուանց՝ որ է Ահկի, զայս ի գործոց առին զանուանս. իսկ ընդ այն ժամանակս ամառնայինք էին այսոքիկ. (Յկ. ղրիմ.։)

ԱՄԻՍ ՅԱՄՍՈՅ, ԱՄՍՈՅ ԱՄՍՈՅ. կամ լոկ՝ ՅԱՄԻՍՍ. Յիւրաքանչիւր ամսեան. ամսէ ամիս, ամմէն ամիս. հէր այ, այտան այա, այտա պիր, պեհէր մահ.

Այս ողջակէզք իցեն ամիս յամսոյ։ Արկանէր վիճակ օր յօրէ, եւ ամիս յամսոյ։ Եղիցի ամիս յամսոյ՝ եւ շաբաթ ի շաբաթէ, եկեսցէ եւ այլն. (Թուոց. ՟Ի՟Ը. 14։ Եսթ. ՟Գ. 7։ Ես. ՟Կ՟Զ. 23։)

Ամսոյ ամսոյ՝ յամենայն ամիսս տարւոյն։ Զոր գտանէին ամսոյ ամսոյ ի մէջ քաղաքացն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 61։)

Զլուսին, որ ամսոյ ամսոյ հիւծանի։ Յերկրորդումն եւ յերրորդումն, եւ այլ եւս ամսոյ ամսոյ. (Եզնիկ.։ Եփր. համաբ.։)

Յամիսս միայն տեսանիցեն զարքայ. (Աթ. Կիւրղ.։)


Ամիրայ, ից

s.

knight;
sir, esquire, master.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. (նաև յգ.-այիք, այեաց կամ այաց) «մահմետական իշխան, կուսա-կալ» Սեբ. Արծր. Պտմ. ներս. հյր. 67. Երզն, քեր. Ուռպ. Ուռհ. Մագ. որից ամիրայական Մագ. ամիրայապետել Արծր. ամիրայութիւն Վրդն. պտմ. Միխ. աս.-բառի երևոռոռ ձևն է ամիր Յիշատ. Վրդն. պտմ. 137, որից ա-միրապետ «արաբների խալիֆան» Յհ. կթ. Ուռպ. ամիրացուցանել Ասող. ամիրութիւն Վրդ. պտմ. ամիրացեալ «ամիրայ դարձած» Միխ. աս. 447։

= Առաջինը գալիս է ասոր. [arabic word] amīrā «կուսակալ» բառից, որ իր հերթին փո-խառեալ է արաբ. [arabic word] ︎ amīr «պետ, հրամա-նատար» բառից, արդէն մօտ 700 թուին։ Իսև երկրորդը գալիս է ուղղակի արաբ. [arabic word] amīr ձևից։-Հիւբշ. 300։

Նախ ՆՀԲ դրաւ արաբերէնից։ Հիւբշ. զանազանութիւն չի դնում ամիրայ և ա-միր ձևերի միջև և երկրորդը կարծում է առաջինից համառօտուած։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ամիրա, Խրբ. mմիրm. այսպես էին կոչւում հայ մե-ծատռունները 1860 թուի Ազգ. Սահմանադրու-թիւնից առաջ. Մկ. ամբրա «քուրդ բէգ». Նո-րայր, Բառ. ֆր. ունի գիշերային ամիրայ ձե-վը՝ իբր orang-outang «մարդակերպ կա-պիկը», բայց բնիկ ո՞ր բարբառին յատուկ է այս բառը՝ նշանակած չէ Նորայր։

NBHL (7)

ԱՄԻՐ ՍՊԱՍԱԼԱՐ, կամ ԱՄԻՐ ՍՊԱՍԱԼԱՐՈՒԹԻՒՆ. Մեծ սպարապետ, սպարապետութիւն. (Յիշատ.։)

ԱՄԻՐԱՅ որ եւ ԱՄԻՐ. Բառ արաբ. էմիր, միր, միրի միրան, էմիլ, էմին. (ի ամր, էմր հրաման) Իշխան հրամանատար. բդեաշխ. կուսակալ. նախարար. պարոն. տէր. աղա, իշէրի, պէյ, փաշա, եւ այլն.

Ամիրայն (ափշին) անց գնաց յԱտրպատական։ Իսկ ամիրային թողլով երկուս ոստիկանս ի Վան. (Արծր.։)

Ամիրայն Պարտաւայ եւ Գանձակայ. (Ուռպ.։)

Ազդ արար ամենայն մօտաւոր ամիրայեացն. (Ուռհ.։)

Բերին եւ թուղթս երդման զսուլդանին, եւ զմեծամեծ ամիրայաց նորա. (Երզն. քեր.։ Տե՛ս եւ զթուղթ Մագ. առ աբրեհիմ ամիրայ.։)

Օգնութեամբ ամիր քրդին. (Յիշատ.։)


Ամիրապետ, ի, աց

s.

caliph.

· Calfa

NBHL (2)

Պետ ամիրայից. ազգապետն հագարացւոց՝ որպէս յաջոյդ Մահմէտի. խալիֆա

Մեծն ամիրապետն առաքէ ոստիկան ի հայս. (Ուռպ.։)


Ամլածին

adj.

born of a barren woman.

· Calfa

NBHL (3)

Ծնեալն յամուլ մօրէ. ամլորդի. որպէս Սամուէլ, մանաւանդ Կարապետն Յովհաննէս.

Ամլածին որդւոյն. (Նար. կուս.։)

Ուշ եդեալ առ նախընթացն ամլածին. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)


Ամլանամ, ացայ

vn.

to be or become barren.

· Calfa

NBHL (6)

Ամուլ մնալ. ստերջանալ. եւ նմանութեամբ՝ անբեր կամ անգործ լինել. յետնիլ. գըսըր օլմագ՝ գալմագ. հասըլսըզ օլմագ.

Յայն սահմանի (կենաց) ամլանալ տիրէ. (Կանոն.։)

Ամլացեալ լինի իւր առաջին բոյսքն (անկոյ խորշելոյ յայլմէ անկոյ). (Փիլ. լիւս.։)

Ամլացան յաստուածային բարեգործութենէն. (Ճ. ՟Թ.։)

Ամլացելոյն ի բարեաց. (Երզն. մտթ.։)

Եղեն շրթունք նորա ամլացեալ ի բանից. (Եփր. համաբ.։)


Ամլորդի, դւոյ

s.

son of a barren woman;
St. John-Baptist.

· Calfa

NBHL (3)

Սեպհականեալ անուն Յհ. Մկրտչի, որ եղեւ որդի ամուլ պառաւոյն Եղիսաբեթի ի ծերացեալ հօրէ Զաքարիայ. ամլածին.

Մկրտեցաւ ի սուրբ ամլորդւոյն Յովհաննէ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Չորեքկերպեան կենդանեացն զխորհուրդ քարոզեաց ամլորդին։ Որ յամլորդւոյն վկայեցար Գառն Աստուծոյ. (Շար.։)


Ամլութիւն, ութեան

s.

sterility, infecundity, barrenness.

· Calfa

NBHL (7)

Այս ամլութիւն (Եղիսաբեթի) ոչ պատահմամբ ինչ էր. (Իգն.։)

Առ ամլութեամբ յղացեալն զքեզ յորովայնի. (Շար.։)

Տեսանէ եկեղեցի յամլութեանն Աննայի զամլութիւնն իւր. (Կամրջ.։)

Բառնալի՛ է զբնաւորական ամլութիւնն. (Մխ. դտ.։)

Զամլութիւն ի միտ ոչ ածելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Արձակիլ ի կապանաց ամլութեան մտաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)

Ամուլն գոլ. ստերջութիւն. անբերութիւն զաւակի. եւ անպտղութիւն. հասըլսըզլըգ. իբր στείρωσις sterilitas (որ են լծ. ընդ ստերջութիւն)


Ամղան

s.

great coat, riding-coat or hood, cloak.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մի տեսակ զգեստ է» Յես. է 21 Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն (եբր. [hebrew word] ardereϑ «վերարկու», յն. Ֆιλή «լեշկ մաշկ, մի տեսակ պարսկական գորգ»). այս բառը բացատրելով Եղիշ. յես. էջ 174՝ մեկնում է «ասրեղէն հանդերձ». Ստեփ. ւեհ կարդում է ամաղան. Ս. Գրքից դուրս գըտ-նում եմ բառիս համար երկու օրինակ ևս. Ամղանք տարածեալք. Ոսկ. ճառք 364. Զգա-հոյսն, զամղանսն, ղառտնին զդենլիսն. Ոսկ ճառք 471։

= Ասոր. [syriac word] amelā, ❇ amlōn «վերարկու» (գործածուած է Ս. Գրքի համա-պատասխան տեղը. ծագումն անյայտ է և թսում է թէ օտար փոխառութիւն է)։-Հիւբշ. 300։

ՆՀԲ լծ. յն. εμάτιον «զգեստ»։ Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Lagarde, Arm. Stud. § 84։ Հիւնք. քղամիդ-ից։ Բառը նախապէս միայն Յես. է. 21 վկայու-թիւնից յայտնի լինելով՝ կարծում էին թէ Ս. Գրքի ասորական թարգմանաւ-թեան հետքերից է, ըստ որում ասո-րականումն էլ նոյն տեղը գրուած է amela։ Հիւբշ. Ուսումն. փոխ. բառից, թրգմ. Տաշեան 1894, էջ 14 ծանօթ լի-նելով միայն ասորերեն բառի առաջին ձևին և հայերէնի հետ անհամաձայն գտնելով՝ կարծում է թէ ամղան յու-նաձև ❇μλαν հայցականից է։ Բայց Arm. Gram. 300 հրաժարած այս կառ-ծիքից՝ հյ. բառը սրբագրում է ամղայ, իբրև հասարակ գրչագրական սխալ։ Նմանաաէս Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 13 (=ՀԱ 1913, 557) ամղանի ն տա-ռը մօտի մի թուականի (ամղան մի Յես. է. 21) մ-ից յառաջացած է կար-ծում։ Այս բոլոր ենթադրութիւնները ան-միջապէս կջնջուին, երբ նկատի ու-նենանք այժմ Ոսկեբերանի երկու նոր վկայութիւնները, ասորերէնի երկրորդ āmlōn ձևը և յաջորդ՝

ԳՒՌ (dialectal) Ակն աբղան «մի տեսակ վերար-կու, որի մէջը առհասարակ բամբակ է լի-նում և մինչև ծնկներն է հասնում. տճկ, խըռխա». այս իմաստով էլ բառը գործա-ծական է երբեմն արևմտեան գրական լե-սուի մէջ։

NBHL (2)

Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն. (Յես. ՟Է. 21. ուր Եղիշ. բացատրէ՝ ասրեղէն հանդերձ։ ( Ստեփ. լեհ. ընթեռնու՝ ամաղան, որպէս թէ լծորդ իցէ ընդ յն. որ է զգեստ, հանդերձ։))

Զգեստ. հանդերձ. պատմուճան. վերարկու. եբր. ատտէրէթ. στολή stola կամ toga


Ամոլ, լոյ, լի, ամլոյ

s.

cf. Ամոլ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի, ի-ա, ռ հլ. (նաև ամոլեաց, որով եզակին լինում է ամոլի) «զոյգ՝ արօրը քա-շող եզների, լայնաբար՝ ձիերի և փխբ. մար-դոց» Ագաթ. Կոչ. (սովորաբար յոգնակի գոր-ծածութեամբ). «լծորդ տառ» Երզն. քեր. ո-րից եզնամոլ կամ եզնամոլի Տօնակ. Ճառ-ընտ. գառնամոլք Ճառընտ. ամոլաջիլ «զոյգ ղեր ի յետոյս» Ծն. լբ. 25, 32։

ՆՀԲ համ+ուլն «վիզ»։ Հիւնք. ամուլ բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ 1Ո ամ+ող։ Bugge, Btrg. 22 աոս. hambar (=բելուճ. ambal, օսս. ám-bal) «ընկեր» բառից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան ЗВО 23, 352 զնդ. yəma «երկւորեակ»+ ռուս. волъ «եր»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սլմ. Վն. ամոլ, Ալշ. յամոլ, Կր. համօլ, Մկ. Ոզմ. ամուլ, Գնձ. Երև. ա՛մ-բօլ, Ղրբ. ա՛մբուլ, որոնք նշանակում են գութանին լծուած առաջին զոյգը։ Նոր ռա-ռեր են ամոլալուծ (Ղրբ. ըմբլm՛լիւծ). ամո-լակօս, ամոլկորդ, ամոլվար կամ ամոլւոր. ամոլկի (հմմտ. վեցկի)։

Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 22 պրս. ham-xāh «խորհրդակից»։

NBHL (18)

Եզն ամոլին. (Նար. տաղ.։)

Բարձ Պօղոս վիրօք զլուծ նորա, զոր ձգէր եզն ամոլոյն (կամ ամլոյն, Պետրոս կամ Ստեփաննոս). (Ագաթ. եւ Ճ. ՟Ա.։)

Առեալ Հերակլեայ զմին յամլոց եզանցն՝ եզեն եւ ճաշակեաց. (Նոննոս.։)

Բարեաց լծակից ամոլքն (յն. մի եւեթ բառ) Պետրոս եւ Պօղոս. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)

Ամոլք հաւատոյ այսօր փայլեն. (Շար.։)

Լուծն Քրիստոսի բարւոք ուղղեցաւ ի ձեռն ամոլիցդ.

Սեանցն եկեղեցւոյ՝ ամոլացն հաւատոյ։ Ածաք եզն ամոլեաց. (Կոչ. ՟Զ։ Շար.։ ՃՃ. պետր. պօղ.։)

Ամոլքն (առաքեալք) որ խօսեցան զամենայն լեզուս. (Ագաթ.։)

Ամոլք ուղղաձիգք եւ հանդարտաքայլք ... Պատարագելի ամոլք գառանց։ Ամոլք կենաց հաւատոյ. (Նար. առաք. եւ Մծբ.։)

Ամոլք հաւատոյ, եւ պարծանք եկեղեցւոյ, եւ հովիւ քաջընթաց. (Շար.։)

Երկոքեան ամոլքն աստ եկեալք. (Զենոբ.։)

Միաբանեցին երկու երկու (տիկնայք) իբրեւ ամոլք հաւանք եւ հաւասարք՝ ուղիղ տանելով զակօսն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ջղացն ամոլեաց վնասակարութիւն. (Մագ. ՟Թ։)

ԱՄՈԼՔ ԿՑՈՐԴՈՒԹԵԱՆ. Երեւելի մասունք ի նաւի կցեալք ընդ իրեարս.

Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան բաժանեցան. (Նար. ՟Ի՟Ե։)

ԱՄՈԼՔ Ի ՏԱՌՍ. Տառք լծորդք ընդ միմեանս վասն համանմանութեան ձայնից, որպէս մ, պ, բ, փ, որք երբեմն փոխանակեն զտեղի իրերաց՝ ընդ նովին լծով մտեալ, մանաւանդ ի լծորդութիւնս բայից յունաց.

Բենն ի միջակացն, եւ զմենն եւ զպէն իբր ամոլք ի լերկիցն, իսկ զփիւրն ի թաւացն շարայարելով ի մի լծակցութիւն. (Երզն. քեր. ի Համամայ։)

ԱՄՈԼ մանաւանդ ԱՄՈԼՔ. (ի համ, եւ ուլն) Լծորդ, լծակից. զոյգ արջառոց՝ որք ուլամբք զնոյն լուծ ձգեն, կամ զոյգ ձիոց՝ որ լծին ի մի կառս. եւ նմանութեամբ՝ երկու անձինք գործակիցք իրերաց, որպէս Պետրոս եւ Պօղոս, Լուսաւորիչն եւ Յակոբ Մծբ. Անտոն եւ Կրօնիդէս, եւ այլն. ամոլ, ջուխտակ, ընկեր. չիֆթ. պիր չիֆթ. ξυνωρίς, συνωρίς bijuga, bijuges, par, biga


Ամոլք, ամոլաց, լոց, լից, լեաց

s.

yoke;
pair, couple.

· Calfa


Ամոլաջիլ

s.

ham-string, tendon of the ham.

· Calfa

NBHL (2)

Բուռն եհար զամոլաջլէ զըստի նորա, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին Յակոբայ ... Զամոլաջիլն՝ զոր ընդարմացոյց, որ է ի վերայ տախտակի զըստին. զի բուռն եհար զտախտակէ զըստին Յակոբայ, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ նորա. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25. 32։)

Զոյգ կամ հաստաձիգ ջիլ՝ որ ի զիստն կամ ի յետին կողմն բարձից կենդանւոյ. (ռմկ. ըստ ոմանց՝ մամուջեղ) ըստ եբր. քաֆ իբր ոլորք. յն. է զի դնէ πλατύς այս ինքն լայնութիւն, կամ տախտակ (զըստի). եւ է զի νεῦρον որպէս եւ լտ. nervus այս ինքն ջիղ.


Ամոխախ, ի, աց

s. adj.

brought up together, comrade, companion, play-fellow;
familiar.

· Calfa

NBHL (2)

Զսոսա եւ զնոսա իբրեւ զամոխախս ի նոյն յանձանձիչ գոգս տանի զամենեսեան։ Յառաջին իսկ հասակէ ընդ օրինօքն սնեալք, զամողխախ սննդեանն զառաքինութիւնն թողեալ՝ փախեաք անկաք ի հաւատսն Քրիստոսի։ Զչարեացն (կամ զկարեացն) ասացեալ իսկ է մերովք ամոխախ անուամբքս. հուր է՝ ասէ՝ անդ, եւ խաւար, եւ կապանք, եւ որդն անվախճան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ եւ Գաղ. եւ Եբր.։)

ԱՄՈԽԱԽ կամ ԱՄՈՂԽԱԽ. (իբր ամոլք ի խահս, եւ ի սնունդս. կամ համախահ, խահակից) սննդակից. եւ որ ինչ հայի ի համասնունդս. ընտանի. ընդել. σύντροφος simul nutritus, educatus եւ assuefactus, familiaris, τρόφιμος alumnus եւ այլն.


Ամովսածին

adj.

born of Amos, Isaiah.

· Calfa


Ամորձատ

adj.

castrated, cut, gelded.

· Calfa


Definitions containing the research ա : 5914 results

Շնչուկ

s.

the necessary livelihood.

· Calfa

NBHL (2)

Կերակուր ոգեպահիկ՝ իբր պահպանիչ շնչոյ եւ կենդանութեան.

Ուրա՛խ լեր մարիամ սափոր ոսկի, որ ոչ զմահկանացու զշնչուկն կրեցեր, այլ զանմահացուցիչ կերակուրն. (Պետր. սիւն.։)


Շնչումն, ման

s.

breath, puff, wind;
whistling;
respiration, breathing;
inspiration.

· Calfa

NBHL (6)

πνοή, πνεῦσις spiritus, spiratio, flatus, haltus συρισμός sibilus. Շնչելն (ըստ ամենայն առման). փչումն. հնչումն. հնչիւն. եւ Շչիւն.

Շնչումն եղեւ իբրեւ սաստիկ հողմոյ։ Շնչմունք հողմոց։ Քաղցրախառն օդոց շնչմունք. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Փարպ.։)

Խոտն ոչ կարէ կալ առաջի հրոյն շնչման. (Իսիւք.։)

Համարըձակութեանն շիջեալ լապտեր՝ շնչմամբ վիշապին. (Նար. ՟Լ՟Ե։)

Յորդորէին ուսանել զուսմունս ծաղրելի շնչմանց, որպէս զօձակոչսն եւ զորովայնախօս. (Փարպ.։)

Տեսանէ ինձ մի, զի ելանէր ի լեառն ստէպ շնչմամբ (ռմկ. (Քշալով). Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)


Շնփին

s.

dog's-dung.

· Calfa

NBHL (2)

Փին այսինքն աղբ շան.

Զշնփինն եւ զհին դոզ մարդոյ յիրար խառնեալ՝ սրսկեցին շուրջ զտնկովն. (Վստկ. ՟Ղ՟Թ։)


Շշնջիւն

cf. Շշնջումն.

· Calfa

NBHL (4)

ՇՇնջիւն քրթմնջանաց ոչ ծածկեսցի. (Իմ. ՟Ա. 10։)

Զնոյն շշնջիւն լսէին յամենայն շրթանց. (Եղիշ. ՟Բ։)

Որ ձայնի միայն իցէ շշնջիւն անզգայաբար, եւ ոչ այլ ինչ իմանի։ ՇՇնջիւն ձայնի ոչ էր, այլ լռութեամբ աղօթէր. (Խոսր.։)

Աստուածայնոցն երգոց շրշընջմունք քաղցրահնչակն ձայնից. (Մաքս. եկեղ.) յն. մի բառ, μελίσματα , մեղեդիք։


Շշուկ

s.

noise, racket, uproar, clatter, hubbub, tumult.

· Calfa

NBHL (7)

Եհաս շշուկ մահու յամենայն քաղաքիս ծանրացեալ յոյժ. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. 11։)

Տեսաք զվիշտսն, եւ զտանն շշուկ եւ զաղմուկ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)

ՇՇուկ եւ աղաղակ ի քաղաքն լնոյր։ Եհաս ի լսելիս շշուկ երկիւղի գալստեանն յուլիանոսի. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Բ.։)

Եղեւ շշուկ եւ շփոթ ի մէջ վանացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ը։)

զայս շշուկ առեալ մօր որդւոցն զեբեդեայ՝ խնդրէր որդւոցն զգահերիցութիւն. (Լմբ. վերափոխ.։)

Մերժեա՛ զդիւային չարահնարութեանս շշուկ քո պարտաւորիս. (Նար. ՟Խ։) (Ջուղայեցիք շշուկ կոչեն զժանտամահն։)

σύγχυσις confusio. ռմկ. շըշընկոց. Շչումն եւ հնչումն շփոթ եւ աղետաւոր ձայնից. լուր խառնակ. խառնակութիւն. շփոթ. յոյզք. աղմուկ. իրար անցում.


Շշունջ

cf. Շշնջիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Շրշունջ գաղտնի դատարկ ոչ անցցէ. (Իմ. ՟Ա. 11։)

φθέγμα vox. Արմատ ՇՇնջելոյ, որպէս ՇՇնջիւն. իբր մրմռումն ընդ ունջս շրշ մրշ հնչմամբք, կամ ընդ ունկն այլոց հծծելով.


Շոգմոգեմ, եցի

vn.

to tell tales, to spread malicious or false reports, to slander, to speak ill of;
to flatter.

· Calfa

NBHL (4)

Աչառանօք երեսաց շոգմոգէ նենգաբանութեամբ. (Սարկ. քհ.։)

Ուրախանալ ընդ յանդիմանել (ուրուք) պարտ է առաւել քան զշոգմոգել. (Պիտառ.։)

Շոգմոգէր շողոմութեամբ՝ բնաւ հնազանդել նորա բանին։ Հրապուրեցայ ի շողոմարար շոգմոգեալ բանից մերոց թագաւորացն. (Յհ. կթ.։)

περιλαλέω garritu perstrepo, obblatero, nugor. Շոգմոգութիւն առնել. շաղակրատել. շողոքորթել. մարդահաճել.


Շոգմոգութիւն, ութեան

s.

evil or malicious reports, delation, story, tale, report, backbiting, slander, scandal;
flattery.

· Calfa

NBHL (5)

Շոգմոգութիւնք, եւ առ ունկն ճառք, եւ ակնարկման նշանակ. (Բրս. ճգն.։)

Ի տրտունջ, ի բամբասանս, եւ ի շոգմոգութեան բանս անկեալ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)

Պատրող բանիւք եւ խորամանգութեամբ եւ շոգմոգութեամբ՝ յաչս մարդկան թուին հեզ քան զիոչխար, եւ քաղցր քան զթուզ եւ զխաղող. (Մեկն. ղկ.։)

Շոգմոգութեամբ (կամ շոգմոգ շողոմութեամբ) հրապուրէր ուրանալ զքրիստոս. (Ասող. ՟Գ. 5։)

ψιθυρισμός mussitatio, murmuratio. Բան շոգմոգաց. շշնջիւն. բանսարկութիւն. շաղակրատանք. եւ Հրապոյրք շողոմարարաց.


Շոգոլի, լւոյ, լւով, լեաց

s.

vapour, exhalation.

· Calfa

NBHL (7)

Թանձրացեալ շոգոլովն (կերակրոց). (Նիւս. կազմ.։)

Անուշահո՞տք (իցեն), կամ ժանտահոտք շոգոլիք. (Փիլ. այլաբ.։)

Դուզնաքեայ իմն նշխարր շոգոլեաց աստուածային անուշահոտութեանցդ. (Նիւս. երգ.։)

Ընդունայն է ամենայն մարդ մսեղի. սիմաքոս, իբրեւ շոգոլի է։ Աղեղնդ ո՛չ է գոյաւոր, այլ՝ պատահումն, եւ շոգոլիք գէճ ամպոյ եւ արեւու. ոչ գոյից երեւումն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)

Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենաց. շունչն իբրեւ օդ իմն եւ շոգոլի եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)

Զայսպիսի հինինումն՝ ժողով տրտմութեան առնեմք, հեծեծումնզ զնա եւ շոգոլի կոչելով. (Նիւս. կազմ.։)

ՇՈԳՈԼԻ. ἁναποτνιασμός gemitus, suspirium. Յոգւոցհանութիւն, հեծութիւն. որով լինի շոգիս ցնդել ի խորոց.


Շողէջ

s.

radiance, effulgence.

· Calfa

NBHL (2)

Էջ կամ իջումն շողոյ. շողակաթ. շառաւիղ լուսոյ. ճառագայթ.

Գրիգորիոս շողէջ կենդանի, շար ոսկեմանեալ. (Երզն. լս.։)


Շողիւն

s.

splendour, brightness, blaze, flash;
heat, red heat.

· Calfa

NBHL (6)

Շողիւն սուսերաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 3։)

Շողիւնք սուսերաց փայլատակունս արձակէին շուրջ զնօքօք. (Եղիշ. ՟Ը։)

Զինուց փայլմունք եւ շողիւնքն. (Խոր. ՟Ա. 23։)

Կամ Շողանալն. շանթանալն. հրաշէկն լինել.

Արդարքն մխեցան ի փուռն հնոցի արդարութեան, եւ ներկան ի շողիւնս՝ ի գոյնս հոգւոյն սրբոյ. (Ագաթ.։)

ՇՈՂԻՒՆ որ եւ ՇՈՂՈՒՄՆ. στίλψις splendor σπάσμα acies nuda gladii σπασμός extractio. Շողալն սրոյ եւ զիուց. փայլիւն ի շրջշրջելն. ճօճումն.


Շողիք

cf. Լորձն, լորձունք.

· Calfa

NBHL (2)

Բառ ռմկ. (լծ. տողիք. յն. լտ. թ. սալի՛վա, սալէա՛ ). այսինքն Լորձունք. թուք կաթեալ.

Շողիք արջառոց, եւ այլն. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Գ։)


Շողշողուն

cf. Շողաւոր.

· Calfa


Շողոմեմ, եցի

va.

to flatter, to palaver, to cajole, to wheedle, to coax;
to caress, to fondle.

· Calfa

NBHL (2)

Կերբերոս առասպելեալ շուն՝ զիջեալսն ի դժոխս ողոքելով շողոմէ, իսկ զելեալսն խափանէ եւ ոչ թողացուցանէ շողոմելով ի ժողովս. իսկ յանկասկածի եղեալ առանձին ի բազմութենէ՝ զիւր չարութիւնն ցուցանէ. (Վրք. հց. ՟Զ։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ καταθέλγω եւ այլն. mulceo, adulor, blandior. Շողոմս առնել. քծնիլ. շողոքորթել. ողոքել.


Շողոմութիւն, ութեան

s.

adulation, flattery, palaver, cajoling, coaxing, caresses, fondling, wheedling.

· Calfa

NBHL (1)

Շոգմոգէր շողոմութեամբ. (Յհ. կթ.։)


Շոշիմ

vn.

to putrefy, to rot.

· Calfa

NBHL (2)

ՇՈՇԻՄ որ եւ ՇՈՒՇԻԼ. Լուծանիլ. քայքայիլ. սորիլ.

Գերեզմանաւ ծածկէր մարմինն ղազարու. այտուցեալ էր, քակտեալ ծորէր ի խոնաւութեան երկրին, եւ շոշեալ ի յաղցից հարկէ՝ մարմնոյն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Ե։)


Շոպեմ, եցի

va.

cf. Շոպշոպեմ.

· Calfa

NBHL (8)

Գաղտուկ շոպեսցեն գողանալով. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)

Շոպելոյ ընչիցն եղեւ պատճառ։ Առ ի զծաղիկ պատկառանացն ի բաց զգեստուցն մերկանալ՝ շոպելովն. (Պիտ.։)

Անխղճաբար կորզես, զնոցայն շոպշոպելով (կամ ըստ նոր ձ. շոպելով). (Կանոն.։)

Իւրաքանչիւր ոք իւրովի յինքն շոպելով. (Խոսր. պտրգ.։)

Բազումք բարեկամանան մեծատանց՝ վասն յընչիցն առատութենէ շողոքորթութեամբն շոպելոյ. (Լմբ. առակ.։)

Յափշտակեալ ի քոյոցն՝ յինքն շոպեսցէ։ Զբազմաց խորհի շոպել (գողութիւնն). (Երզն. մտթ.։)

Ի բաց զինքն ի նոցանէն շոպեալ ճողոպրէր. (Յհ. կթ.։)

ἁφαιρέω aufero, intercipio, demo, detraho. որ է ՇՈՊՇՈՊԵԼ. Յափ արկանել. յափշտակել (զուտելիս եւ զզգենլիս, զինչս), կորզել. ձրձել. ի բաց հանել. շորթել. կապտել. եւ Ճողոպրել. փրծուցանել. ափ ձգել, փրցընել, փաշել առնել տանիլ.


Շորթեմ, եցի

va.

to assume wrongfully, to usurp, to appropriate, to take forcible possession of, to ravish, to ascribe or impute to oneself.

· Calfa

NBHL (8)

Զաթոռ նորա ի բաց շորթեաց, եւ զխոյր պսակի նորա քակտեաց. (Ոսկ. համբ.։)

Զիա՞րդ արարեր զդա ընծայս տաճարին, եւ դարձեալ առ քեզ շորթեցեր. (Ոսկ. գծ.։)

Պտղոմէոս աներ աղեքսանդրու նենգութեամբ յինքն շորթեաց զաշխարհ փեսային։ Յասոն եղբայր յոնեայ շորթեաց զքահանայութիւնն յոնեայ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ եւ Նախ. ՟բ. մակ.։)

κατασπάω divello, extraho. Ձրձել. շոպել բռնի զձորձս եւ զայլ իրս. զերծուլ. կորզել. քարշելով ի բաց հանել. յափշտակել. եւ զերծուցանել. ճողոպրել. ի բաց բառնալ.

Զճշմարիտ կեանս մեր ի մէնջ շորթել ոչ կարեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)

Գողք գաղտաբար շորթեն. (Երզն. խրատ.։)

Զհրաշալին հեղիաս շորթեաց ի մահուանէ. (Վրդն. ծն.։)

Զի՞նչ է՝ տօնքն ամբոխեսցին. շորթեսցին, ապականեսցին. (Գէ. ես.։)


Շուշեմ, եցի

vn.

to be neglectful, to lose or waste one's time, to loiter.

· Calfa

NBHL (2)

Որպէս որք ի ձգելոց չուանացն վերայ գնայցեն, չէ՛ հնար սակաւիկ շուշել. եւ եթէ փոքր մի հեղգայցեն, մեծամեծ չարիք գործին. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)

ῤᾳθυμέω remisso sum animo, deses sum. Ծուլանալ. թուլանալ.


*Շուոտ

cf. Ճիւաղ.

· Calfa


Շուտով

cf. Փութով.

· Calfa

NBHL (2)

Ստիպէին, զի շուտով կորուսցէ զնոսա։ Մկրտեալ զտղայս շուտով ութօրեայ. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Զ։ Հ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։ Հ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)

Լինի արդիւնք տարւոյն շուտով եւ առատութեամբ. (Շիր.։)


Շուրջգունեմ

va.

to colour, dye or stain all round.

· Calfa

NBHL (2)

ՇՈՒՐՋԳՈՒՆԵԼ. Շուրջանակի գունագեղել կամ ներկանել.

Խրատ տայ օձն, գեղեցկագունութեամբ իմն եւ հեշտութեամբ պայծառութեանն զպտուղն շուրջգունեալ։ Զի եւ ոչ իրաւացի իսկ էր ի լուսաւոր աստուծոյ ձեռացն ստեղծեցելումն խաւարային իւիք եւ սեաւ տեսակաւ շուրջգունել (այսինքն իլ). (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. երգ.։)


Շչեմ, եցի

vn. fig.

to hiss, to whistle;
to hoot.

· Calfa

NBHL (4)

զարմասցի, եւ շըչեսցէ, եւ ասասցէ. ընդէ՞ր արար տէր այսպէս երկրիս այսմիկ։ Շչեսցէ, եւ շարժեսցէ զգլուխ իւր։ Տրտմեսցի, եւ շչեսցէ ի վերայ ամենայն հարուածոց նորա։ Շչէին, շարժէին զգլուխս։ Շչէին, եւ կըրճտէին զատամունս իւրեանց։ Վաճառականք ազգաց շչեցին ի վերայ քո. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 8։ Սոփ. ՟Բ. 15։ Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Խ՟Թ. 17։ ՟Ծ. 13։ Ողբ ՟Բ. 15. 16։ Եզեկ. ՟Ի՟Է. 36։)

Եւ ոչ ի մարդ իբրեւ զդեւ մտանէ վիշապ, որպէս ոմանք տ շչելոյ դիւահարին կարծեցին. (Եզնիկ.։)

Ի կերպ վիշապի ... շչեաց ահագին. (Պտմ. աղեքս.։)

συρίζω sibilo. (առեալ ի ձայնիցս շը՛չ, սը՛ս, ը՛շ, վը՛շ) Սուլել՝ որպէս իժ կամ վիշապ. հանել զձայն զարմանաց եւ աւաղանաց. հնչել որպէս զսրինգ. շռնչել. եբր. շարգ.


Շչիւն

cf. Շչումն.

· Calfa

NBHL (2)

Սողնոց շչմամբ խուճապեալք. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 19։)

ՇՉԻՒՆ կամ ՇՉՈՒՆՄ. σύριγμα, συριγμός sibilus. Շչելն. շռնչիւն. եբր. սէրքա. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 16։ ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Ի՟Թ. 18։ ՟Ծ՟Ա. 37։ Միք. ՟Զ. 16։)


Շչումն, ման

s.

hiss, hissing, whistling.

· Calfa

NBHL (2)

Սողնոց շչմամբ խուճապեալք. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 19։)

ՇՉԻՒՆ կամ ՇՉՈՒՆՄ. σύριγμα, συριγμός sibilus. Շչելն. շռնչիւն. եբր. սէրքա. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 16։ ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Ի՟Թ. 18։ ՟Ծ՟Ա. 37։ Միք. ՟Զ. 16։)


Շռինչ

s.

sound, flourish.

· Calfa

NBHL (2)

Կամ է Ձայն իբր սրնգի. շչիւն. հնչիւն. եւ կամ իբր նոյն ընդ Շռնչան.

Ընծայ մատուցեալ (խաչիլ եւ աստուածածնի) զշռինչ շնորհաց բերկրալիր շրթանց ի հոտ անուշից. ((ա՛լ ձ. սռինչ, կամ շռիչ) Նար. խչ.։)


Շռնիճ

cf. Շռնիտ.

· Calfa

NBHL (2)

Ջահընկալքն ունիցին ի ձեռս զմոմեղընկալսն, եւ զկուժս դինւոյն, եւ զշռնիճսն ջրով։ առնու զշռնիտն եւ զքսիստինն (ռմկ) եւ զգաստառակն յուսն. (Մաշտ.։)

ՇՌՆԻՃ, ՇՌՆԻՏ. χέρνοβον malluvium, pelvis. Բառ յն. խէ՛ռնիվօն (ի խէ՛ռնիփս այսինքն ձեռնալուայ) այն է Կոնք. տաշտ. լական ի պէտս լուանալոյ զձեռս.


Շրջմոլիկ

adj.

straying, wandering, vagrant;
cf. Հուր.

· Calfa

NBHL (2)

Շրջօղ ըամ շրջուն որպէս զմոլի. մոլար. մոլորաշաւիղ. թիւր.

Այսպէս եւ այս հարցումս պատասխանեաւս շրջմոլիկ. (Լմբ. պտրգ.։)


Շրջշրջեմ, եցի

va.

to turn or whirl round and round;
to change;
to walk;
cf. Թուղթ.

· Calfa

NBHL (7)

Արկին իվերայ տատսկին մերկ, եւ շրջշրջէին զնա անդէն, մինչեւ առ հասարակ ծակոտեցան մարմինք նորա. (Ագաթ.։)

Զսիրամարգին թեւ ո՛րքան շրջշրջեսն, այնքան երփն երփն գեղեցկըութեանն զառաջին տեսեալն մոռացուցանէ. (Արշ.։)

Զյօնսն ձկտեն, եւ զարտեւանունսն շրջշրջեն։ Զձեռս կարկառեսցեն շրջշրջելով, եւ ոտիւք կաքաւեսցեն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Բ։)

Ալեացն տատանելոց, որ երփն երփն զերանգսն շրջշրջեն։ Մարարտունկքն կարենզ զիւրաքանչիւր կամս գունակ կերպարանացն շրջշրջել. (Ագաթ.։)

Այսր անդր շրջշրջել ոչ ոք կարէր վասն նեխոյն հոտոյ տագնապի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 10։)

ἁλλοιόω, παραλάττω, διαστρέφω muto, commuto, verto, converto. Ստէպ շրջել. յայսկոյս յանյնկծոյս կամ այսր անդր դարձուցանել. փոփոխել. ասդին անդին դարձընել, աչքը պտըտցընել, գունը փոփոխել.

ՇՐՋՇՐՋԵԼ. παρακομίζω affero, deduco. Շրջեցուցանել. յածեցուցանել. քալէցնել.


Շրջշրջումն, ման

s.

turning, wheeling;
turn, change, vicissitude.

· Calfa

NBHL (3)

Զտեսիլ կնոջ պոռնկի, եւ զշրջշրջումն ակնարկելով աչաց նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)

ՇՐՋՇՐՋԻՒՆ ՇՐՋՇՐՋՈՒՄՆ. διαστροφή versatio, conversio. Շրջշրջիլն. դարձդարձումն. յեղյերումն. փոփոխումն.

Շրջշրջումն տէրութեանն փոփոխելոյ. (Ագաթ.։)


Շրջշրջուն

adj.

turning in every direction or way, versatile.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ շրջշրջի. դիւրաշրջիկ.

Սեփենդոն՝ գլուխն ասի մատանւոյն, եւ էր շրջշրջուն (կամ շրջշրջիւն). (Նոննոս.։)


Շրջումն, ման

s.

act of walking, walk, going and coming;
turn;
change;
overturning, upsetting.

· Calfa

NBHL (7)

Միտքն երբեմն ի վար տուեալ զինքն զգայութեանցն՝ ընդ ամենեսին սովորեալ է շրջիլ. արդ այս շրջումն նմա մոլորութիւն եւ անճանապարհութիւն գործէ։ Աստեղացն շրջմունք։ Տարեւորական շրջմամբքն (այսինքն եղանակօք)։ Երգոց չափականաց, կայականաց, պարաւորաց, շրջմամբք եւ բազմաշրջմամբ գեղեցիկ եւ լաւ չափեցելոց։ Ոչ շրջեցաւ, եւ ի վատթար բարուց ի լահւութիւն ոչ փոխեցաւ. քարոզութիւնն շրջումն նշանակէր, եւ շրջումն քարոզեալքն ընկալան. (Փիլ.։)

Յաղագս անուաձեւ շրջմանց ժամանակացս. (Մխ. այրիվ.։)

Ոչ թիկանց շրջումն, եւ ոչ երեսաց անդրադարձութիւն. (Նար. ՟Հ՟Զ։)

Հողմոցն շրջմունք ցուցին զարուեստ ուղղչին. (Իսիւք.։)

Շրջմունք տարեաց։ Շրջմանց տարեաց՝ ամսոց եւ ժամանակաց։ Ժամանակաց շրջմունք. (Ագաթ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)

Սակս առաջնոյ երկնին, որ անթուականզ ունի շրջումն։ Ի չորրորդ շրջմանն լուսոյն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)

περιόδευσις obambulatio, motus περίοδος periodus, circuitus στροφή, τροπή conversio, versatio. Յածումն. երթեւեկութիւն. մանաւանդ՝ Շրջան, դարձ. շրջաբերութիւն. փոփոխութիւն. յեղյեղումն. յեղանակումն. եղանակ.


Շրտնում, եայ

s.

to take fright, to be startled, to start with fear;
to take umbrage at, to be scare;
to be dazzled.

· Calfa

NBHL (6)

Շրտեան լքան կասեցին, ի փախուստ դարձան. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 34։)

Եկաց շրտուցեալ եւ անմռունչ։ Շրտուցեալ ընդդէմ նորա, կարէին պատասխանի առնել նմա. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։ Ճ. ՟Գ.։)

Զարթեաւ ի քնոյ եղբայրն՝ շրտուցեալ ի տեսլենէն։ Եւ ահա գայր շրտուցեալ եղջերու մեծ յանապատէ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ը։)

Պօղոս շրտնոյր յաչացն. (Տօնակ.։)

Ի ձեռն ծխելոյ եւ շրտուցելոյ բոցոյ, որ շամանդաղ եւ խաւար գործէ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 15։)

διαφύγω fugio եւ τυφόομαι fumo infestor, stupefio, obcaecor . Խրտնուլ. սարտնուլ. կամ սերտեալ մնալ առ ետեղ. եւ Պակնուլ. շուարիլ. մոլեգնիլ. եւ Ապշիլ, իբր ապուշ եւ պուշ լինել. շլանալ. միգամած լինել. եւս եւ.


Շրտումն, ման

s.

umbrage, start;
digression, alienation;
dazzling.

· Calfa

NBHL (5)

Շամանդաղ եւ խաւար գործէ, եւ զաչաց շրտումն, ո՛չ զմարմնոյ, այլ զոգւոյ։ Շրտումն հպարտութեան. (Փիլ.։)

Զշրտուցումն աչացն (պօղոսի) բժշկել ձեռնադրութեամբ. (Նար. երգ.։)

Եթէ առ բոլորակ ծիր արեգականն յառիցի, շրտումն սակաւ տեսութեանն գործիցէ. (Ոսկիփոր.։)

(Բա՛րձ) զթմբրութիւնսն ընդ շրտմանցն. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)

τύφος fumus, stupor, attonitus, obcaecatio. Շրտնուլն (ըստ ամենայն առման).


Շփշփեմ, եցի

va.

to rub hard or often, to bruise, to clash.

· Calfa

NBHL (2)

ՇՓՇՓԵԼ. որ գրի եւ ՇԱՓՇՓԵԼ. Շփելով շփել. ստէպ շփել. շօշափել ընդհթարմամբ.

Զի թէ քար ընդ քար՝ յոր շըփշփի, հուր հարկանի, ո՛րչափ եւս առաւել յորժամ ոգի ընդխառնիցի. (Ոսկ. եբր.։)


Շփոթեմ, եցի

va.

to confound, to mix, to jumble, to embroil, to complicate;
to trouble, to put in disorder, to disorder, to derange, to harass, to embarrass, to bewilder.

· Calfa

NBHL (4)

Ոչ կամեցաւ շփոթել զտուն հօր իւրոյ, եւ ոչ զթագաւորն մեծամեծօքն։ Եթէ տեսանեմ զեղբայր ոմն՝ զի շփոթի, եւ ես շփոթիմ ընդ նմա։ Շփոթիս ընդ շփոթօղսն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Բ։)

Շատ զոք ընդ իրեարս շփոթեաց։ Ի միաբանութիւն չարութեան ազգացն շփոթելոց։ Որոտաց տէր, եւ շփոթեցան եւ անկան առաջի իսրայէլի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 30։ Իմ. ՟Ժ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Է. 10։ Շարժեաց շփոթեաց զաշխարհն հայոց. Եղիշ. ՟Դ։)

Որպէս շփոթեաց եւայ մայր նոցա զկեանս մարդկութեան, սոյնպէս ուղղեաց զկեանս աշխարհի մարիամ կոյս։ Արասցէ կարգ գործոց իւրոց, զի մի՛ կթարծիցի աշխարհս՝ թէ շփոթեալ է. (Եփր. ծն.։)

συγχύω confundo συστρέφω converto, contorqueo. Խառնակել. յուզել. պղտորել. վեր ի վայր առնել. վրդովել. խառմըշտըկել, իրար անցընել.


Շփոթիմ, եցայ

vn.

to be confounded, in disorder, to become intricate, complicated;
to become confused, troubled, to be overthrown, upset;
—եալ ես, you look troubled.

· Calfa


Շփոթումն, ման

s.

cf. Շփոթ.

· Calfa

NBHL (6)

σύγχυσις confusio. Շփոթելն, իլն, եւ Շփոթ. խառնակութիւն. պղտորումն.

Յայսպիսի շփոթման խորհրդոց. (Խոր. ՟Ա. 24։)

Զտրտմութիւն զշփոթումն անձին։ Արթուն եւ զգաստ իցէ, եւ ժողովէ զինքն ի շփոթմանց բազմաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Ամենազարդն բաբելոնի շփոթմամբ կատարումն. (Լմբ. յայտն.։)

Վասն կասկածի շփոթման թողին զզօրսն ի կալանիկոս. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Զ.։)

Ոչ ըստ չարափառացն կարծեաց՝ շփոթումն արկանելով ի միաւորութիւնն քրիստոսի. (Վրդն. պտմ.։)


Շփումն, ման

s.

friction, rubbing.

· Calfa

NBHL (2)

Շփելն, իլն. եւ Շաղախումն. յարումն. մածումն. ծեփումն.

Որպէս ոք պայծառ պատմուճան զիւրեաւ արկեալ՝ խնամ տանի, մի՛ գուցէ շփումն ինչ կամ աղտ հասանիցէ։ Պէսպէս շփումն սեւութեան ի նմա միացուցանեմք։ Այսպիսի շփմունք ի դիւրաց կեղծեաց լինին. (Ճ. ՟Գ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։ Մանդ. ՟Ի՟Զ։)


Շքեղ, աց

adj.

glorious, magnificent, rich, sumptuous, pompous, splendid, superb, majestic;
honourable, august, illustrious, respectful, sublime;
elegant, fair, handsome, genteel, agreeable.

· Calfa

NBHL (8)

Գեղեցիկ հայելով, շքեղ տեսանելով, հեզ բարոյիւք։ Զհոյակապ ընդ ամենայն տիեզերս զշքեղ տաճարն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։ եւ ՟Բ. 23։)

Վատսն շքեղ երեսաց ինչ եւ կաշառուց զիրաւըունսն արդարոյ գողանայցէ. (Մանդ. ՟Բ։)

Շքեղ եւ երեւելի քան զամենեսեան երեւէր ամենայն բազմութեանն. (Եղիշ. ՟Է։)

Զքեզ եւ որք ընդ քեզ են՝ արեաց տէրն շքեղ առնէ. (Փարպ.։)

Զի երիցին շքեղ անձինք իւրեանց յաչս իւրեանց. (Եփր. ղեւտ.։)

Փոխանակ զարդուցն շքեղից տաճարին. (Լմբ. ատ.։)

Շքեղով մտին յերուսաղէմ, իմա՛ շքեղութեամբ. կամ ընթերցի՛ր ըստ տպ. շքով։

αἱδήμων, αἱδέσιμος verecundus, et venerandus, venerabilis, honestus. եւ ըստ հյ. elegans, egregius, splendidus եւ այլն. Ունակ կամ արժանի շքոյ եւ պատուոյ. մեծաշուք. փառաւոր. փառացի. յարգի. հոյակապ. նազելի. պատկառելի.


Շքեղութիւն, ութեան

s.

splendour, magnificence, pomp, sumptuousness, majesty;
glory, honour, celebrity;
beauty, elegance, comeliness;
solemnity.

· Calfa

NBHL (5)

Շքեղն գոլ. շուք. փառաւորութիւն. փառք եւ պատիւ. գեղ վայելչութեան. մեծավայելչութիւն. մեծանունութիւն.

Զհոյակապ շքեղութիւն յաղթութեան ընդ ամենայն աշխարհ կացուցանէր. (Ագաթ.։)

Պատուեալ բազում պարդեւօք եւ մեծապէս շքեղութեամբ։ Խոստանայր նմա շքեղութիւն մեծ։ Գայր մատնէր ի խորանսն արքունի մեծաւ շքեղութեամբ. (Փարպ.։)

Հասկիցն կարմրազգեստ շքեղութեամբ. (Պիտ.։)

Տալ նոցա իմաստիցն գեղ, եւ շքեղութիւն. (Լմբ. սղ։)


Շքթիմ, եցայ

vn.

to be brazen-faced, to lose every sense of shame, to behave shamelessly, impudently.

· Calfa

NBHL (5)

Ցնդիլ ըստ նմանութեան խոնաւութեան. եւ Անամօթիլ. անմատնալ. (լծ. եւ ռմկ. շըլըխտի ըլլալ.)

Նա շքթեալ շռայլեալ՝ մտեալ կաքագէր. (Երզն. մտթ. ըստ Լեհ։)

Զարդասէր աղջկանց լկտեաց շքթելոց. (Թզթ. բարուք. (յն. լոկ, զարդասէր։))

Յուլիցն, ծուլացելոցն, անմտացն, շքթելոցն. (Ագաթ։)

Շքթելոցն եւ խլացելոցն. (Ճ. Ե։)


Շքողիմ

vn.

to starve, to die with hunger.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր Յոյժ նքողիլ, նուաղիլ. (կամ Սքօղիլ, ծածկիլ ընդ շքով.)

Գտանէին զնա հովիւք յայրի միոջ շքողեալ ճնշեալ ի ճգնողական վարուցն. (Տէր իէլ. փետր. ԻԷ։)


Շօճ

cf. Շոճի;
cf. Սոճի.

· Calfa

NBHL (1)

Մայրն եւ նոճն եւ շօճն եւ թեզօշն. (Ագաթ.։)


Ո (ouô)

s.

the twenty fourth letter of the alphabet and the sixth of the vowels;
six hundred, six hundredth.

· Calfa

NBHL (59)

Ո՜ ստութեանդ։ Ո՜ հրաշից՝ ըսքանչելին, մեռեալ ըստոյգ՝ եւ կենդանին. (Մագ. ՟Ա. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)

Ո՜ սիրոյն առաքելոյ՝ որ առ ժողովուրդն իւր էր։ Ո՜ գթոյն նորա, որ առ հեթանոսս օտարս էր. (Եփր. ՟ա. կոր.։)

Ո՜ ո՞. ո՛. Որպէս կոչական, կամ բացագանչական եւ աղերսական. ὧ! o! Ո՞վ. ոհ. քեզ կամ ձե՛զ ասեմ. աղաչե՛մ. օ՛, հէ՛յ.

Ո՜ տէր փրկե՛ա զանձն իմ։ Ո՜ տէր փրկեա՛, ո՜ տէր առաջնորդեա՛։ Ո՜ արք, ո՞չ ապաքէն զօրացեալ են մարդիկ։ Ո՜ քաղա՛ք արեանց։ Ո՜ հովիւք, որ կորուսին եւ ցրեցին զխարշինս։ Ո՜ հովիւք իսրայէլի, միթէ հովիւք զանձի՞նս արածեն.եւ այլն։

ո՜. Զարմացական եւ աւաղական եւ այլն, երբեմն զոյգ ընդ ուղղական անուն. իբր Ո՛վ ո՞րպիսի. բա՛բէ. աւա՛ղ. հէ՛յ.

Ո՜ մարդասիրութիւն բարերարին եւ տեառն։ Ո՜ նոր շնորհք եւ պարգեւք։ Ո՜ պարկեշտութիւն, ո՜ աստուած սիրութիւն։ Ո՜ զարմանալի իրս. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Դ։ Իսիւք.։ Նար. երգ.։)

Կինս՝ զոր ետուր ինձ, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի, եւ կերայ. ո՜ պատճառ, որ իրաւունս ոչ ունի. ո՜ պատասխանի, որ ոչ արդարացուցանէ զմեղանչականն. ո՜ բարբառ դատապարտութեան, որ ոչ փրկէ զդատապարտեալն. (Ոսկ. ծն.։)

Եւ երբեմն ընդ սեռական. կամ տր. (ըստ յն. սեռական. ըստ լտ. հայցական)

Ո՜ մեծի անպատում սքանչելեաց շնորհացս. (Կոչ. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)

Անիծեա՛լ լիցի երկիր ի գործս քո. հող էիր. եւ ի հող դարձցիս. ո՛ անիծիցս այսոցիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանէ։ Ո՜ բարբառոյն, զոր անբաւ յաւիտեանքս շարժել ոչ կարեն։ Ո՜ բանին, յորմէ թագաւորք եւ մեծամեծք եւ տնանկք սարսեն եւ դողան. (Ոսկ. ծն.։)

Ո՜. Առանց յարակից բառի՝ արձակաբար. իբր Տեսէ՛ք ահա, կամ աւա՛ղ. ո՛հ. պա՛գ պա՛գ.

Ո՜, մինչեւ ցմահ ճգնէին եղբարքս այս պահել զլռութիւն։ Ո՜, միայնակեացն այն յիմարեալ է, եւ արածէ զխոզս. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)

Ո՜ (կամ ո՜հ), կարի է առասպելս, այլեւ առասպելաց առասպել. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Ո՛ ո՛. մջ. Կրկնականն վերնոյն. ὥ ὥ! o o!

Ո՛ ո՛, փախերո՛ւք յերեսաց հիւսիւսոյ. (Զաք. ՟Բ. 6։)

Ո՛ ո՛, ո՞ ոք կեցցէ, յորժամ դնիցէ զայն աստուած». այլ ի մեզ կամ թարգմանիչք, եւ կամ գրիչք ի բաց թողեալ են զմիջարկութիւնն։

Ո՞ հարազատաբար, եւ կամ ո՞ հենգնութեամբ քարսզեաց զքրիստոս. (Եփր. աւետար.։)

Ո՞ պատմեաց քեզ։ Զո՞ խնդրէք։ Ո՛ գիտէ՝ ողորմեսցի տէր։ Ո՞ իցէ ի ձէնջ մարդ։ Հարցանիցէք, թէ ո՞է ի նմա արժանի։ Ցուցից ձեզ՝ ո՛ւմ նման է։ Ցուցից ձէպ՝ յումմէ՛ երկնչիցիք.եւ այլն։

Քացախ էարբ, լեղի եկեր. (ո՞. որ զջուրն ի գինին փոխեաց. Առ որս. ՟Գ։)

Ո՞յք եմք՝ աստուծոյ օրէնս դնելով. (Բրս. ապաշխ.։)

Օր հալածանաց յայտնեսցէ, ո՞ (է) որ համբերիցէ. (Պիտառ.։)

Ո՞ լիւղայր ի խորս կայծականցն, եթէ ոչ հրեղէնն. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)

Ո՞ւմ ի կապելոցն եղեւ այսպիսի յայտնութիւն։ Բնաւ ո՞յր իսկ ածեալ է զձեզ այսր. (Եղիշ. ՟Ը։)

Յո՞ւմ անձին ( այս ինքն յո՞յր, կամ յորո՛ւմ անձին) այնչափ շնորհ եւ աջողակ խորհրդականութիւն բնակեալ (որպէս ի Վահան). (Փարպ.։)

Յաղագս ո՞յց ( այսինքն որո՞ց իրաց) նշանակեցից, եւ վասն որո՞ց խոստովանեցայց. (Նար. ՟Ի՟Ը։)

Ո՞ ՈՔ. Նոյն ընդ վ. գ.ա. որ եւ Ո՛վ Ոք. յոքն. Ո՛յք Ոմանք.

Ո՞ ոք երանելի քան զյուդա կայր, այլ եղեւ մատնիչ. ո՞ ոք եղուկ քան զպօղոս, այլ եղեւ առաքեալ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)

Ո՛ ոք եւ երթայր առ նոսա, ուսուցանէին կամակար. (Եղիշ. ՟Բ։)

(Գիտել, թէ) ո՞յք ոմանք յառաջ քան զիս իցեն տիրեալ աշխարհիս հայոց. (Խոր. ՟Ա. 8։)

Ո՞ ոք ի մարդկանէ. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 11։)

Ցո՞ ոք ի ձէնջ հայր խնդրիցէ որդի իւր ձուկն. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 11։)

Զի եթէ աստուածն իւր սուտ գտաւ, առ ո՞ ոք ի մահկանացուաց աստի դա արդար գտցի. (Եղիշ. ՟Է։)

Ոչ կարաց գիտել, թէ ո՞ ոք են. (Զենոբ.։)

Ո՞ւմ իմիք նման իցէ աստուած, զի կարիցէ ոք նմա պատկեր յօրինել. որ միայն իւր նման է, եւ ոչ այլ իմիք. (Գէ. ես.։)

Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ. կամ Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ ՈՔ. Ո՛ ոք եւ իցէ. ո՛ ոք եւ դիպեսցի. տե՛ս եւ ումպէտ.

Ո՛չ զո՛ եւ պէտ թարգմանս յուզել եւ նստուցանել, զի ի բաց բարձցեն ի գրենոյն՝ զո՛ր բան կամիցին, եւ յաւելցեն՝ զոր ախորժեսցեն. (Ղեւոնդ.)

Զնոսա (զարտաքին զոհս) ո՛ եւ պէտ իսկ ոք կարէ մատուցանել, եւ զսոսա (զներքինս) սակաւք. որչափ քան զոչխար լաւ է մարդ, նոյնչափ քան զնա այս պատարագ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)

Ո՞ ՈՔ կամ Ո՞Վ ՈՔ. cf. Ո՞. Ո՞վ։

Ուստի՞ գաս, կամ յո՞ երթաս։ Ո՞յր ես, եւ յո՞ երթաս։ Եւ ես արդ յո՞ երթայց։ Յո՞ երթայց ես յոգւոյ քումմէ, եւ կամ յերեսաց քոց ես յո՞ փախեայց։ Յո՞ տէր։ Ո՛չ գիտեմք, յո՛վ երթաս, եւ այլն։ Յո՞ չոգաւ։ Յո՞ տանիցիք. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Գ։)

Յո՞ եհան զմեզ Քրիստոս, եւ յո՛ իջուցաք մեք զանձինս. (Ոսկ. եբր.։)

Արդ յո՞ դէմ եդեալ փախիցուք. (Ագաթ. (մի ձ. ի յո՛ դիմեալ փախիցուք)։)

զմեր վատթարութիւնս յո՞ տարայց. (այսինքն ո՞ւր եդից զառ մեզ եղեալ թշնամանս) (Բուզ. ՟Դ. 11։)

Յերեսաց քոց ես յո՞վ փախեայց. (Աթ. ՟Ա։)

Գնասցեն յո՛վ եւ կամեսցին։ Ցրուեցան, յո՛վ եւ կարաց աճապարել փախչել այր իւրաքանչիւր։ Ցրուեցան՝ յո՛վ եւ աճապարեաց ոք. (Արծր. ՟Ա. 9. 13։ ՟Գ. 16։)

Աստի կազմին եւ ՅՈ՛ՒԿԱՄ, ՅՈ՛ՒՊԷՏ, զորս տեսցես։

Գիր ձայնաւոր, իւրեւ անուան ակոչեալ, Ո՛, ո՛յ, ո՞ւո, որպէս ի բնէ երկբարբառ, իբրու լտ. s, եւ յն. ο , միացեալ։ Սո՛ւղ է որպէս օ՛ յունաց, որ կոչի օ՛ միքրօն (այո ինքն փոքրիկ). իսկ ո՛վ ՝ լինի երկար, որպէս ω , օ մէկա (այս ինքն մեծ ω ) յունաց։ Վասն այնորիկ ըստ կանոնի նախնեաց հասարակօրէն ο յն. ի մեզ փոխի ո կամ աւ. իսկ ω , փոխի ի ով, եւ դուն ուրեք աւ, իմա՛ հնչմամբս օ։

Ո. Ի հայկական բառս լծորդ գտանի երբեմն ընդ այլ ձայնաւորս, մանաւանդ ըստ գաւառական սովորութեան այլեւայլ գրչաց. զոր օրինակ, սիրօղ, սիրօղք, որ եւ սիրաւղ, սիրաւղք, կամ սիրող, սիրողք. մորուք, մօրուք կամ մաւրուք կամ մուրուք. քօղ, քող. մոլոր, մոլար. ոռոգանել, առոգանել. խոհարար, խահարար. փողփողեալ, փաղփաղեալ, կամ փայլփայլեալ, եւ այլն։

Ո. ՟ո. որպէս թիւ, է Վեցհարիւր։

Ի խորհուրդ տառիս ասի.

Ոյն՝ ուսուցանէ աբրահամաւ, թէ հաւատոյ տան հիմն եդաւ։ Ոյն, Ո՛վ դու ասէ մանուկդ ի բոյս, նըման ա՛ռ քեզ զեղիսէոս, եւ այլն. (Շ. այբուբ.։)

Ո, կամ ՈՅ, ի, իւ. Անուն նախակարգեալ գրոյ.

Ցուցանէ չորս գիրս, թոյ, եջ, ոյ. դա (յն. θ, ε, ο, δ ). (Սոկր. ՟Գ. 19։)

Քառիւք ձայնաւորօք, ոիւ, հիւնիւ, եչիւ, այբիւ։ Փաղառութեամբ՝ եչիւ, այբիւ. եւ վարատմամբ՝ ոիւ, հիւնիւ. (Մագ. խչ.։)

Ո դնէ. ո եդ. ո քաւէ. ո առնէ, ո արար». եւ այլն. իմա՛ ըստ յն. դնօղն, քաւօղն, արարօղն։

Ոյց, զոյս, յոյց, յոյս, ընդ ոյս. (Պիտ. ստէպ. այս ինքն որոց, զորս, յորոց, յորս, ընդ որս։)

Ոյց պատկանաւոր դնէին անուանք, գուշակումն ունէին զընդ նոքօք բնութեանն. (Բրս. ծն.։)

Ո՞ կամ Ո՛. Իբր Ո՞վ, եւ Ո՞ր. Հարցական անուն, կամ անորիշ հարցական, ըստ նախագրեալ հոլովման, ո՞յր, ո՞յք. ո՞յց, եւ այլն. ո՞վ քի՞մ, ո՞րը ... τίς;
τί;
quis? quae? quid?

ՅՈ՞ ՅՈ՞Վ. մ. ποῦ;
ubi, ut quo? quorsum?. Հոլովականն հարցականիս Ո՞, ո՞վ. իբր Ո՞ւր. այսինքն դէպ ի ո՞ւր. յո՛ր կողմն կամ տեղի.

Որպէս Որ, յարաբերական դերանուն կարճեալ, եւ հոլովեալ, ոյր, ում, յումմէ, յում, ոյք, ոյց. Այն՝ որ. ան՝ որ. օ՛ քի, օլ. որպէս յն. ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. կամ որպէս յօդ՝ ն. ὀ, ἤ, τό . իտ. il, la, lo.


Ո՜, ո՜ ո՜

int.

o ! oh ! ah !
ո՜ ո՜ փախերուք, hollo there! run away! save yourselves! out of the way!
ո՜ մեծի մարդասիրութեանն աստուծոյ, oh the great mercy of God !
ո՜ զարմանալի իրս, what wandrous thing is this !
ո՛ այրն այն յիմարեալ է, look, that man has gone mad;
ո՜ ստութեանդ, ah ! what a surprising falsehood, imposture is yours !

· Calfa


Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց

pron.

who, which;
ո՞, ո՞ ոք, who ?
ո՞ ի ձէնջ իշխեսցէ առնել զայդ, who among you dare do that ?
ո՞ ոք ի մարդկանէ, who is he that ?
գիտեմ ո՛ է դա, I know who he is;
ո՞ ոք եւ իցէ, whoever he may be;
ո՞յր է մատեանս, whose book is this ?
զո՞ խնդրէք, whom do you seek ?
ո՞յր ես, who are you for ? ո՞ւմ ասացեր, to whom have you spoken ?
ո՞ գիտէ, who knows ?
ո՞յք ոմանք իցեն, who are they who ?
ո՞ւմ ի կապելոց, to which of the prisoners ?
յո՞ւմ անձին, on which person ?
ո՞յք եմք, who are we ?
յո՞ երթաս, where ? where are you going ?.

· Calfa


Ոգեբերիմ

vn.

to recover one's breath or strength.

· Calfa

NBHL (1)

ՈԳԵԲԵՐԻԼ կամ ՈԳԷԲԵՐԻԼ. Ոգի կամ շունչ առնուլ։ (Պիտառ.։)


Ոգեծնութիւն, ութեան

s.

creation or animation.

· Calfa

NBHL (3)

Զորս եւ պղատոն ի տիմէոսին յիշէ յաղագս ոգեծնութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

( Աւուրք) քառասուն հինգ յոգէծնութիւն անդրանիկի. քառասուն, շնչաբերութիւն արուի. (Վրդն. ծն.։)

ψυχογονία origo animae. Շնչածնութիւն. եղանութիւն ոգւոյ եւ շնչոյ ի սաղմն. ստեղծումն հոգւոյ ի մարմնի.


Ոգեկիր

cf. Հոգեկիր.

· Calfa

NBHL (1)

Այս բանք ոչ եթէ իմ ինչ են, այլ եղեկիէլի ոգեկիր մարգարէին. (Կոչ. ՟Բ։)