to be irreligious, to be ungodly, to be sacrilegious, to be profane, to be impious or unrighteous.
· Calfa
Յորժամ զսատանայ ամբարշտացեալ տեսանիցեն. (Եզնիկ.։)
impiety, irreligion, ungodliness, iniquity, unrighteousness, profaneness, wickedness, flagitiousness.
· Calfa
Առհասարակ ատելի են Աստուծոյ՝ ամբարշտեալն, եւ ամբարշտութիւն իւր։ Վասն ամպարշտութեան նոցա ած ի վերայ նոցա զթագաւորսն քաղդէացւոց. եւ այլն։
Ամպարշտութիւն տիրապէս ասի յԱստուած մեղք. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
Ամբարշտութիւն է՝ առ Աստուածսն եւ առ ծնողսն եւ առ հայրենիսն սխալանս. (Արիստ. առաք.։)
Յղացեալ իսկ էին յամբարշտութիւնս կռապաշտութեան. (Ագաթ.։)
Անարգեալ ի բաց զկռամոլ ամբարշտութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Այդպիսի խորին ամպարշտութեան կարծեաց. (Շ. թղթ.։)
Լինին յամբարշտութենէն բարեպաշտ. (Լմբ. սղ.։)
ԱՄԲԱՐՇՏՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՄՊԱՐՇՏՈՒԹԻՒՆ. Չարութիւն ամբարշտաց. անօրէնութիւն. աստուածընդդէմ մոլորութիւն բանից եւ գործոց. ἁσέβια, δυσσέβημα. impietas. տինսիզլիք. միւնաֆըգլըգ. իլհատ. քեաֆիրլիք.
victualling, supply.
· Calfa
Ամբարելն, իլն. եւ ամբար. մթերք. հաւաքումն.
Պտղոցն քաղցրագունից առ բարւոյդ ծառոյդ ամբարումն. (Շ. թղթ.։)
Քաջափառագոյն վայելչանաց ամբարումն. (Պիտ.։)
Ոչ ընդունի զհաւատոցն զամբարումն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Ըստ հոմաձայնութեան յունին դնի եւ որպէս համամտութիւն. հաւանութիւն. συγκατάθεσις. adstipulatio, assensus, consensus
bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.
· Calfa
, ի-ա հլ. «աշտարակ, կոթող, թումբ» Խոր. Յհ. կթ. որ և համբարտակ «աշ-տարակ» Փիլ. Պիտ. Նար. «ամբարտաւանու-թիւն» Փիլ. նխ. բ. էջ 69 (թրգմ. լն. ἐπιτει-χισμός), համբարտակեալ «գոռոզաբար կանգ-նած» Փիլ. գրուած է նաև անբարդակ ԱԲ։
= Պհլ. *anbārtak ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնը հաստատում է պրս. [arabic word] an-bārda«լցուած, լի. 2. ամբարտաւանութեամբ փքուած». ամբարտակ նշանակում է բուն «հող ու քար լցնելով կազմուած թումբ կամ բլուր». ծագման մանրամասնութիւնը տե՛ս ամբար բառի տակ։-Հիւբշ. 178։
ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ամբառնալ բառիր (համ-բարձեալ ի յատակէ ի վեր)։ Lagarde, Urgesch. 272 իբր հպարտ-ակ, par «լըց-նել» արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 90 պրս. anbārda։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից։
Ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Գործեալ զբարձրաբերձ ամբարտակին շինուածս. (Յհ. կթ.։)
Որպէս պատուար. պատնէշ. թումբ. հողաբլուր. քարկոթող. եւ այլն. հիսար. պէտէն. սէնտտ. պէնտ. χῶμα. agger եւ այլն.
ԱՄԲԱՐՏԱԿ որ եւ ՀԱՄԲԱՐՏԱԿ. Շինուած ամբարձեալ յերկրէ յերեւելի բարձրութիւն. որպէս բուրգն. աշտարակն Բաբիլոնի. գոււլէ. ապամ. պիւրճ. ըստ յն. πύργος. turris
Զամբարտակ գետոյն մեծամեծ վիմօք շինել՝ անբաւ լայնութեամբ եւ բարձրութեամբ։ Ընդ բազում ասպարէզս անցուցեալ զամբարտակս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Քարինս կոփել չորեքկուսի, եւ չորեքկուսի ի վերայ յարուցանել ամբարտակս՝ սակաւ ինչ բարձրագոյն յերկրէ. (Խոր. ՟Բ. 53։)
proud, haughty, stiff, high, arrogant, vain, conceited;
presumptuous;
—ս, haughtily, proudly, highly.
· Calfa
, ի հլ. «հպարտ, մեծա-միտ» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. որից ամբարտաւանու-թիւն ՍԳր. ամբարտաւանական Ոսկ. Ես. ամ-բարտաւանիլ ՍԳր. կամ ամբարտաւանանալ Ոսկ. ա. կոր. ամբարտաւանատեաց Գ. մկ. զ. 8. անամբարտաւան էր ընդ Եղբ. 39. գրուած ամպարտաւանիլ Եփր. աւետ. 326,
-Պհ. *anbārtavān ձևից, որ ծագում է նոյն an-bār-«լցնել» արմատից՝ որից և ամ-բար, ամբարել, ամբարտակ. ամբարտաւանը նշանակում է բուն «լցեալ, լի հպարտու-թեամբ», ինչպես և պրս. [arabic word] anbārda «լցուած, հպարտութեամբ փքուած, հպարտ» (ըստ JRAs 1894, 443). մասնիկի համար հմմտ. ահլ. xustavān= խոստովան, astuvan «վստահելի, հաւատարիմ» = զնդ. āstavana «խոստովանող»։-Հիւբշ. 178։
Մատթ. եւագր. 130 աւան բառից։ ՆՀԲ ամբարձեալն... արտևանամբք։ Նոյնպէս և ՋԲ։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից Հիւբշ. 178, ծան. 3 կարծում է նաև ամ-պարտ-ա-վան, իբր պարտ արմատից, որից և հպարտ։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Կր. ամբարտավան. Մշ. Ոզմ. ամպարտավան, Շմ. ամբարդավան, Սչ. ամբ'արդավան, Երև. անբարտա՛վան, Մրղ. Սլմ. Վն. ամպառտավան, Խրբ. Ննխ. ամփար-դավան, Սեբ. ամբ'արդըվան, Ասլ. ամփարդը-վա՛ն, Պլ. Ռ. ամփըռդավան. Ակն. անփարդա-վան, Տիգ. mմփmրդmվmն. Ննխ. նաև ամ-բարդըգվան (ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ պարտկուիլ բայից).-տարբեր իմաստ են ստացել Դվ. «շատ մեծ, վիթխարի» (Ինչ ամբարտաւան տուն է). Եւդ. «կօշտ, ան-կիրթ». թրքախօս հայերից Ատն. ամբըրդա-վան «շատակեր» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։-Հճ. ունի անբ'այդավոն ձևով։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამ3არტავანი ամպարտավա-նի «հպարտ», ամպարտավնեբա «հպարտու-թիւն» ևն։
Ի կորնչել սկայիցն ամբարտաւանից։ Որ ամբարտաւան էր աչօք։ Կարծօղն եւ արհամարհօղն այր ամբարտաւան է։ Ցրուեաց զամբարտաւանս մտօք սրտից իւրեանց. եւ այլն։
Իբր ամբարտաւանական.
Ծնունդ չար՝ ամբարտաւան աչս ունի։ Աչք ամբարտաւանի խոնարհեսցին։ Սկսաւ բեկանել ի հպարտ եւ յամբարտաւան խստութենէ անտի. (Առակ. ՟Լ. 13։ Ես. ՟Ե. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 11։)
Հնազանդեցուցանէր զամբարտաւան եւ զբիրտ ապստամբութիւն նոցա։ Զամբարտաւան կամս կամեցուցեալ իւր. (Յհ. կթ.։)
Ամբարտաւան ախտ. (Լմբ. սղ.։)
Հպարտութեամբ շինեալ քարամբք՝ ամտաւան ամբարտակին. (Յիսուս որդի.։)
Գրեցեր ինձ թուղթ ամբարտաւան։ Գեղեցկութիւն ամբարտաւան ստացեալ ունէր. (Պմփ. աղ։)
Սեպհականեալ անուն սատանայի, այս ինքն Սադայելի.
Որ առ ի քէն մարմնովն ընկէց զամբարտաւանն յաթոռոյ. (Շար.։ Որպէս եւ զայլոց ասի.)
Նմանեալ ամբարտաւանին առաջնոյ. եւ այլն։
Մի՛ խօսիք զամբարտաւանս։ Ի վերայ Աստուծոյն աստուծոց խօսեսցի ամբարտաւանս. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 3։ Դան. ՟Ժ՟Ա. 36։)
Բերանք նոցա զամբարտաւանս բարբառին. (Յուդ. 16։)
Մի՛ ամբարտաւանս ինչ խորհեսցուք. (Ոսկ. եբր.։)
Ամբարտաւանս եւ բարձրայօնս փքայր. (Յհ. կթ.։)
ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆՍ. Բանս կամ խորհուրդս ամբարտաւանութեան. եւ ամբարտաւանութեամբ. ὐπεροχή, ὐπέρογκα. superbia, superba, praetumida
ὐπερήφανος, ἁλαζών, μετέωρος. superbus, jactabundus, inflatus, sublimis Ամբարձեալն ինքնահաւանութեամբ կամ արտեւանամք. հպարտ. բարձրամիտ. մեծամիտ. բարձրայօն. փառասէր. սնափառ. խրոխտ. սէգ. փքացեալ. մազրուր. ֆօտուլ. միւթեքեպպիր. դաֆրալը.
haughty, proud.
· Calfa
Ուր կայցէ ամբարտաւանութիւն, կամ նշան հպարտութեան։
Ոչ այնպիսի ինչ զԱստուած բարկացուցանէ, որպէս եւ ամբարտաւանականն միտք. (Ոսկ. ես.։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
that hates the proud.
· Calfa
Ամբարտաւանատեաց, բարեսէր, ողորմած. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 8։)
μίσυβρις. odio habens superbiam, alienus ab insolentia Ատեցօղ ամբարտաւանութեան եւ ամբարտաւանից. հպարտութենէ զզուած.
to be proud, haughty, presumptuous.
· Calfa
ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆԵՄ ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆԻՄ. Հպարտանալ. փքանալ. գոռոզանալ. սոնքալ.
pride, haughtiness, arrogance, presumptuousness.
· Calfa
Յամբարտաւանութենէ կորուստ եւ խռովութիւն յոյժ։ Ամբարտաւանութիւն ատելեաց քոց վերասցի հանապազ։ Զի՞նչ շահ եղեւ մեզ հպարտութիւնն. եւ զի՞նչ մեծութիւն ամբարտաւանութեանն իցէ մեզ նպաստաւոր։ Սկիզբն մեղաց ամբարտաւանութիւն։ Ատելի է առաջի Տեառն եւ մարդկան ամբարտաւանութիւն. (ըստ հին Սիրաքայ)։ Ամբարտաւանութիւն զայր նկուն առնէ, իսկ զխոնարհս փառաւոր առնէ Տէր։ Բարձրացեալքն ամբարտաւանութեամբ՝ խորտակեսցին։ Պարծիք յամբարտաւանութեան ձերում։ Ամբարտաւանութիւն աստի կենացս. եւ այլն։
Խոնարհութեամբ կռփեցին զամբարտաւանութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ամբարտաւանութիւն կործանող։ Ախտ ամբարտաւանութեանն միշտ զանձն արդար համարի. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
ὐπερηφανία, ὔβρις, ἕπαρσις, ἁλαζονεία. superbia, fastus, elevatio, tumor, arrogantia, insolentia, jactantio, gloriatio Հպարտութիւն. անկարգ բաղձանք գերազանցելոյ զայլովք. ախտ բանսարկուին, եւ արմատ ամենայն մեղաց. որոյ ծնունդք են ամբարհաւաճութիւն, փքացումն, ինքնահաւանութիւն, եւ արհամարհութիւն այլոց, փառասիրութիւն, սնապարծութիւն, անհնազանդութիւն. եւ այլն. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. քիպր. թէքեպպիւր. ղուրուր. դաֆրա.
unsoiled, clean, neat;
immaculate, spotless, pure, innocent, honest, just.
· Calfa
ԱՄԲԻԾ Իբր անբիծ. ἅμομος, ἅκακος. immaculats, sine labe, innocens, expers malitiae Անարատ. մաքուր. անմեղ. սուրբ. անստգիւտ. արատ մը՝ պակսութիւն մը չունեցօղ. չէքեսիզ. սուչսուզ. փաք.
Ընդ առն ամբծի՝ ամբիծ եղիցիս։ Ճանաչէ զաւուրս ամբծից։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ։ Երանեալ են անբիծք (կամ ամբիծք) ի ճանապարհի։ Ճանապարհ անբիծ (կամ ամբիծ)։ Հեղին զարիւն ամբիծ. եւ այլն։
Ժողովեցան վասն պարտաւորութեան առն ամբծի եւ անարատի. (Վրք. ոսկ.։)
Յամբծացն ճանապարհ հանէ զաշակերտն։ Ամբծացն ի ճանապարհն. (Լմբ. սղ.։)
Զամբիծ հաւատս՝ ստոյգ դաւանմամբ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Ամբիծ այցելութեամբ ուշ եդեալ աստուածային գրոց. (Յհ. կթ.։)
cf. Ամբոն.
· Calfa
«եկեղեցու բեմը», որ և ամպիոն Վրք. հց. Վանակ. հց. Ուռհ. կամ անպիոն Հա-յել. 122. աւելի հարազատ ձև է ամբոն Պտրգ. 197. Վրք. ոսկ. Մխ. դտ. էջ 270. Յայսմ. բռուած ամմտոն Պբր. 532. Ամբ. մատ. 205. Սոկր. 504։ Արդի գրական լեզուն ընդունել է միայն ամբիոն ձևը և տուել է ընդհանրապէս «բեմ» նշանակութիւնը։
-Յն. ἀμβων «բոլորակաձև ցցուած տեղ, ինչպէս բլրի բարձունք՝ գագաթ, եկեղեցու ամբիոն», որից նաև ռուս. aмвонъ, ֆրանս. ambon, վրաց. ამბიონი ամբիոնի, որ մերին նման ունի ի յաւելուածը, թէև կայ նաև վրաց. ამბონი ամբիոնի։ Յոյն բառի ծագումը ան-ստոյգ է ըստ Boisacq, էջ 51։-Հիւբշ. 340։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
Ի սուրբ սոփի ի յամբիոնն նստէր ընդ ամենայն վարդապետսն հոռոմոց (Գագիկ Աշոտեան, եւ Աբասեան, եւ գր. մագիստ). (Ուռհ.։)
Իմաստասէրն յամբիոնն ելանէր. (Վանակ. հց.։)
pulpit.
· Calfa
ԱՄԲՈՆ որ եւ ԱՄԲԻՈՆ. ռմկ. ամպիոն. Բառ յն. ἅμβων (իբր վերելք, ուռոյցք) pulpitum, suggestus Կազմած ի բարձրաւանդակ վայրի տաճարի, որպէս բեմ քարոզութեան. դիտանոց ատենախօսութեան, եւ ընթերցուածոյ. րահլէ. մինպէր.( Վրք. ոսկ. ստէպ.) ուր ա՛յլ ձ. եւ տպ. ԱՄԲԻՈՆ։
Ելեալ յամբոնն՝ կարդաց զԱւետարանն. (ՃՃ.։)
Ել յամբոնն. իջոյց զնա յամբոնէն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
Ո՛չ ի յամբոն ելանեն, եւ ոչ ի բեմն մտեն. (Մխ. դտ.։)
cleanliness, purity, integrity, honesty, probity.
· Calfa
Ըստ ամբծութեան (կամ անբծութեան) իմում՝ որ յիս. (Սղ. ՟Է. 9. որպէս եւ ՟Ի՟Ե. 1. 11։ ՟Լ՟Զ. 37։ ՟Խ. 13։ ՟Ձ՟Գ. 13։ ՟Ճ. 3։)
Ոչ վասն ամբծութեան սրտի քո մտանես ժառանգել զերկիր նոցա. (Օրին. ՟Թ. 5։)
Զամբծութեանն ապականարարսն։ Անաղտ ամբծութեամբ։ Ուղիղ ամբծութեամբ։ Ի հաւատ ուղիղ եւ անխոտորնակ ամբծութեան. (Նար.։)
ԱՄԲԾՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՆԲԾՈՒԹԻՒՆ. ἁκακία, ὀσιότης. innocentia, probitas, sanitas Անարատութիւն. անմեղութիւն. սրբութիւն. անկեղծութիւն. պարզութիւն. սուլսուզլուգ. սալիհլիք.
mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.
· Calfa
. ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «խումբ, բազմութիւն. 2. խռովութիւն. իրար-անցում, կռիւ» ՍԳր. Ագաթ. որից ամբոխել «խռովութիւն հանել» Ագաթ. Կիւրղ. ամբոխիլ «վրդովուիլ, յուզուիլ, տակնուվրայ լինիլ» ես. ե. 30. բազմամբոխ ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. միջամբոխ Բուզ. 158 (ուղղել ըստ իս միջա-մուխ). խառնամբոխ Ագաթ. միաբանամբոխ Մծբ. խաղաղամբոխ Մծբ. մարտամբոխ Ա-գաթ. ամբոխութիւն «ամբոխ. 2. կռիւ» Խոր. Կիւր. գնձ. Նար. ամբոխանք «կռիւ» Շապհ. 22. հրեշտակամբոխ «հրեշտակագունո» Ճա-ռընտ. ամբոխական Փիլ. ամբոխասաստ Ա-սող. ամբոխարար Վանակ. ամբոխալից Պիտ-նոր բառեր են ամբոխային, ամբոխավար. ամբոխավարութիւն ևնւ
-Պրս. [arabic word] anbōh «խուռն բազմութիւն, ամռռխ», որի բուն ծագումը անյայտ է։-Հիւբշ. 96։
ՆՀԲ մեկնում է համօրէն խումբ, բայց և տալիս է առաջին անգամ ուղիղ մեկ-նութիւնը։ Յետոյ Lagarde, Urgesch. 958։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამბოხი ամբոխի, ამბოხებ։ ամբոխեբա «խռովութիւն», მეამბოხე մե-ամբոխե «կռիւ՝ շփոթութիւն հանող, խռո-վարար»։
ὅχλος, δῆμος. turba, populus Համօրէն խումբ ռամկին. Ժողով խառնիճաղանջից. բազմութիւն մարդկան կամ զօրաց. ժողովուրդ. խալգ. պայազը խալգ. ճէմիյէթ. ճիւմհիւռ. պ. էնպուհ.
Ամբոխն սաստեաց նոցա։ Ել ամբոխն ի բաց։ Ոչ կարէին մերձենալ առ նա յամբոխէ անտի։ Կամեցաւ մտանել յամբոխն։ Յամբոխին բազմութենէ։ Ել եդոմ ընդդէմ նոցա ծանր ամբոխիւ. եւ այլն։
Ամբոխիւ հետեւակ զօրաց։ Ամբոխոյն Բելայ։ Սատակեաց զբազմութիւն ամբոխիցն. (Խոր. ՟Ա. 10. 12։)
Խառնիճաղանճ ամբոխիւն հանդերձ. (Ագաթ.։)
Ամբոխս մարդկան եւ հոյլս հինից պատրաստեալ. (Յհ. կթ.։)
Ետես զփողարսն, եւ ամբոխ յոյժ։ Տեսանէ ամբոխ յոյժ եւ լալականս։ Յետ դադարելոյ ամբոխին։ Ոչ կարաց գիտել զստոյգն վասն ամբոխին։ Ոչ բազմօք, եւ ոչ ամբոխիւ։ Ի բազմանալ ամբոխին՝ երկուցեալ հազարապետն. եւ այլն։
Ամբոխ աղաղակին. (Եղիշ.։)
Շփոթ իմն ամբոխից լեալ. (Խոր.։)
Խռովութիւնս ամբոխից. (Նար.։)
Լի ամբոխիւ զինէն յարուցանէ ալիս. (Պիտ.։)
Ազատեալք յամբոխից եւ ի խռովութեանց. (Յճխ.։)
Զի ի ձեռն խաղաղական ողջունիս այսորիկ ի բաց հանցէ զամբոխն ի մտաց նոցա. (Ոսկ. հռ.։)
Ո՞րքան ամբոխիւք ելից զսիրտ ձեր սատանայ. (ՃՃ.։)
Սկիզբն ամենայն չարեաց ամբոխ եւ շփոթ է. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Ողորմելիք դատեսցին ոչ յաղագս ամբոխիցն։ Ոչ բերելով զդժուարագոյնս իրացն զամբոխ. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. չար.։)
Ամբոխ արարեալ՝ խռովեցին զքաղաքն. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 5։)
իբր ամբոխական.
Մինչեւ երկիրն շարժէր յամբոխ աղաղակէ անտի. յն. ի ձայնէ բանակաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 13։)
Ամբոխ հետեւակաւ. (Խոր. ՟Բ. 41։)
Իսկ ԱՄԲՈԽ ԱՌՆԵԼ. ὁχλοποιέω. խաչգը պիրիքտիրմէք՝ գալապալըգ էթմէք.
ԱՄԲՈԽ. θόρυβος, στάσις. tumultus, seditio, perturbatio, περίστασις turba circumfusa, calamitas Աղմուկ. խռովութիւն. շփոթութիւն, խառնակութիւն, իրար անցում. զալէպէ. գալապալըգ. վէլվէլէ. գարըշըգլըգ. ֆէսատ. ֆիթնէ.
turbulent, riotous, seditious;
crowded, thronged, full of people.
· Calfa
Լցեալ ամբոխմամբ խռովեալ. տակնուվրայ. ալթիւսթ.
Ի յուզմանէ ամբոխալից մրրկելոց ալեացն. (Պիտ.։)
to crowd;
to embroil, to put in confusion, to disturb;
to stir up or excite to sedition.
· Calfa
Ծովն դադարեաց յամբոխելոյ զալիսն. (Վրք. եպիփ.։)
Համբաւն ամբոխեաց զմեզ ի խոտորնակ կարծիս. (Գր. տղ. թղթ.։)
Մի՛ ամբոխեսցէ զլսօղսն որդի՝ տուեալ ասելով իւր առ ի հօրէ զկեանսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յուսացելովքն զխնդամտութիւնն ամբոխէ։ Ամբոխէ զտեսանելիսն՝ փութանակի շարժութիւնն. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. բն.։)
Ցուցեալ զաստուածագործ զօրութիւնն ի խառնակելն յամբոխելն. (Ագաթ.։)
Ամբոխեաց զհանդարտութիւնն. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
θορηβέω, ταράσσω, συγχέω. turbo, conturbo, perverto, contundo Խռովեցուցանել. աղմկել. վրդովել. շփոթել. խառնակել, տակնուվրայ ընել. գարըշմըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
to be in confusion;
to be embroiled, disturbed, to riot, to be in commotion.
· Calfa
Ծով՝ ջուրս հոսանաց բազմաց ըմպելով՝ առաւելութեամբ արբեցութեանն ամբոխի. (Պիսիդ.։)
Իբրեւ զձայն ծովու ամբոխելոյ ալեօք. (Ես. ՟Ե. 30։)
Ալիք խորհրդոցս ամբոխեալ է եւ ամբոխի. (Լմբ. սղ.։)
Ի խաղաղանալս իմում ամբոխիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Մի՛ առ քեզ եւ մի՛ առ մարդիկ ամբոխիցիմք ինչ. (Խոսր.։)
Ոչ ամբոխեցան (երկուանօք) ի միտս. (Ոսկ. յհ.։)
Զի միտք նոցա մի՛ զայլ ինչ բանիւք կամ գործով ամբոխեաք՝ ոչինչ կարասցեն ի միտ առնուլ. (Նանայ.։)
ταράσσομαι. turbor, κυμαίνομαι. fluctuo, aestuo Խռովիլ. վրդովիլ. աղմկիլ. ծփիլ. յուզիլ. խառնակիլ, տակնուվրայ ըլլալ. գարըշթըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
perturbation;
commotion.
· Calfa
Ի հակառակիցն ախորժմանց կամ ամբոխութեանց յըմբռնման գոլով. (Դիոն. եկեղ.։)
Ոչ մի ինչ ամբոխութիւն եւ երկպառակութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Առ որս յաւէտ է ամբոխութիւն, եւ բիւրամասնեայ հակառակութիւն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Որպէս ամբոխ. բազմութիւն.
Որչափ ամբոխութիւնք մեռան։ Միաբանեալ ամբոխութիւն հիւսիսականաց. (Խոր. ՟Բ. 57. 62։)
Դիւացն ամբոխութիւնք ի նենգութիւն փութանային. (Սարկ. լս.։)
որպէս ամբոխումն. ταραχή, στάσις. perturbbatio, seditio, factio Խռովութիւն. աղմուկ. շփոթ.
turbulence, disorder, confusion, perturbation.
· Calfa
Բնութեանս ամբոխումն. (Նիւս. կուս.։)
Բորբոքումն առաջին, որ է ամբոխումն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ամբոխումն ինչ այլայլական. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Ամբոխումն մտաց. (Իգն.։)
finishing;
յ— գործոյն ժամանել, to attain one's end or object, to complete, to bring to a conclusion.
· Calfa
, որ և ամբովկ, անբոկ «որևէ գործի կատարումը, վերջացնելը». ասւում է միայն ամբոկ գործոյ, որ մէկ անգամ ունի Ագաթ. և քանիցս անգամ Յհ. կթ. որից ամբոկել «ա-ւառտել» (գիտէ միայն ՓԲ)։
ՆՀԲ հանում է ամբողջ բառից. Հիւնք. ճամբակ-ից։
ԱՄԲՈԿ կամ ԱՄԲՈՎԿ, կամ ԱՆԲՈԿ (գործոյ). Ամբողջ լրումն՝ կամ փոյթ եւ նպաստ ի կատարումն գործոյ դիտելոյ՝ կիտադրելոյ՝ ժամադրելոյ. դիտաւորութիւն. նպատակ. կէտ. ենճամ. մէրամ. նիհայէթ. ախէր. իթմամ.
Ոչինչ ժամանեաց հասանել յամբովկ գործոյն. (Ագաթ.։)
Հարկ առնէր ինձ երթալ յամբոկ գործոյն։ Աճապարեալ գայ յամբոկ գործոյն։ Ժամանեսցեն ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն։ Կոչելով եւ զսիրելիս իւրեանց յանբոկ գործոյն։ Յուղարկէ առ ի յիւրմէ զԱշոտ թագաւոր հայոց յանբոկ գործոյն. (Յհ. կթ.։)
entire, complete;
whole, total;
neat, perfect, exact.
· Calfa
, ի հլ. «բոլոր, բովանդակ. 2. ողջ, անարատ, անվնաս» Պիտ. Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 138. որից ամբողջանալ, ամբողջապէս, ամբողջան «ամբողջովին» ևն, բոլորն էլ յե-տին. ինչ. Պիտ. Փիլ. Նար. և այլն։ Գրուած է ամպողջ Իրեն. հերձ. էջ 164 և 180։
= Կազմուած է ողջ բառից՝ ամբ-մասնիկով, որ թէև միայն այս բառի մէջ է գործածուած, բայց սղեալ ըմբ-ձևով գոյութիւն ունի նաև ըմբոստ բառի մէջ։ Համեմատությունները տե՛ս Pokorny 1, 54, Boisacq 58, Walde 33, Ernou-Meillet 40, Traumann 1։ Նախա-ձևն էր ambhō (երկակի), որ կազմուած է ambh + bhō բառերից. առաջինի համար հմմտ. լտ. amb-igō «վարանիլ, կասկածիլ, երկու մտքի վրայ լինել», amb-ulō «երթալ գալ, ման գալ» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ գոթ. bai (գերմ. beide. անգլ. both. անգսք, bá ϑá, հհիւս. baϑer կազմուած նոյն բառից որոշեալ յօդով Kluge 46) «երկուսն էլ», որ ցոյց է տալիս թէ հնխ. bhō առանձին էլ նշանակում էր «երկուսն էլ»։ Այս bhō բառն է դարձեալ, որ նախադիրների յաւե-լումով դարձել է լիթ. a-bu, հսլ. o-ba. վեդ. u-bhā, զնդ. u-bā (Ernout-Meillet 40) «երկուսն էլ»։
ՀՀԲ ամենևիմբ ողջ։ Աւետիքեան, Քեր. 1815. էջ 207 ան+բ բացասականներով ողջ բառից։ ՆՀԲ համբուն ողջ, կամ իբր ան-բողջ «ան-պիղծ»։ Էմին, Քերակ. էջ 38 և Հիւնք. ամ-բ-ողջ, ամ ևբ կրկին բացասական մասնիկներով, որոնք իրար են չեզոքացնում, իբր «ոչ-ոչ-ողջ»։ Իրօք էլ կայ ամբողջախոհ, ամբողջախոհագոյն Փիլ. իբր «ողջախոհ, ո՛չ-բղջախոհ». մին-չև անգամ երեք բացասականով՝ ան-ամ-բ-ողջախոն, իբր «բղջախոհ»։ Տէրվ. նախալ. 122 համ+ողջ՝բ յաւելուածով. ինչ. թմրիլ-թմբրիլ, արմաւ-ամբրաւ։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ հայագէտ Meil-let MSL 8, 236 և 9, 156. որ Հիւբշ. 416 տարբերութեան պատճառով անապա-հով։
ԳՒՌ (dialectal) Նոր գաւառականներում բառս ջըն-ջուած է. կայ միայն Ոզմ. ամփուխչ։ Հին գա-ւառականներից յայտնի է համբողջ. ոռե հա-մար Խոսրով Անձևացին գրում է. «Ամբողջ է՝ զոր մեք համբողջն ասեմք. բովանդակ, ասէ, ամեներեան ամբողջ պահեսցին». (Խոսր. պտրգ. էջ 55)։ Սրանից երևում է որ ժ դարում բառս Անձևացեաց գաւառում համբողջ ձևն ունէր։
Հիւանդաց, ողջից. յապաւելոց, ամբողջից. (Փիլ. այլաբ.։)
Ամբողջս եւ պատարունս։ Պատճառ ամբողջ շինութեան աշխարհի։ Ամբողջ յաղթութիւն, կամ կատարումն. (Պիտ.։)
Որք ի հրէիցն ընկալեալ զօրէնս՝ ամբողջ պահեցին։ Անպակաս ի լրութենէ անբողջ նոյնութեան. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Հ՟Է։)
Եւ ամբիծ, (իբր ան՛բողջ, անպիղծ) անարատ. անվնաս. անեղծ. անապական. անփորձ. փաք. լէքեսիզ. զարարսըզ. քետէրսիզ. պիր թէմամ.
Ամբողջ պահելով զհոգի եւ զմարմին մեր. (Ժմ.։)
Ամբողջ ի յապականագործ արկածիցն վնասուց. (Պիտ.։)
ὀλόκληρος. integer Համբուն ողջ, կամ անթերի մասամբք, բովանդակ. կատարեալ. պիւթիւն. թեմամ. թէքմիլ. քեամիլ.
Եւ զիս պահեսցէ մինչեւ ցվախճան ամբողջ ի մոլորութեանց քոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Զիւրոյ ամուսնին դաշն ամբողջ եւ հաստատուն պահեսցէ։ Պահել զպարկեշտութիւնն ամբողջ. (Պիտ.։)
Յապահովի. ողջանդամ. անվնաս.
Օդ խաղաղական եհան զնա ամբողջ ի ցամաքն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Բ.։)
Աներկիւղ ընդ այն եւ ամբողջ իցէ գնալ. (Պիտ.։)
integral.
· Calfa
Ի միմեանց երկիւղէ հնարին մնալ ամբողջական. (Մագ. ՟Ծ։)
to be an integer;
to be entire or perfect.
· Calfa
իբր ամբողջապէս. թեմանէն.
Ամբողջան ուտելով (այս ինքն կերեալ լինելով) ի ժամու՝ մերկանամ զռշտութիւն. (ասէ ընկուզի). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է։)
Լինել ամբողջ, իբր լիացեալ, եւ առողջ.
Հայրենի ստացուածովքն ամբողջանալով՝ բազմանան օր ըստ օրէ. (Պիտ.։)
Ամբողջացեալ է եւ հզօր. (Նիւս. կազմ.։)
entirely, completely, wholly, totally.
· Calfa
Բովանդակապէս. կատարելապէս. անթերի. լման. պիւթիւն. թէմամ.
Ոչ բաժանաբար, այլ ամբողջապէս. (Նար. կուս.։)
cf. Արմաւ.
· Calfa
ԱՄԲՐԱՒ եւ ԱՄԲՐԱՒՕՂԻ Ռամկականն բառիցս ԱՐՄԱՒ, ԱՐՄԱՒՕՂԻ։
Սնուցի զնա ամբրաւով եւ բանջարով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ցքի, որ յամբրաւոյն առնէին, եւ ի պէտս գինւոյ փոխէին, զայն կոչէ. (Ոսկ. ես.։)
Գինի եւ ցքի ոչ ըմպէին, զի գինին եւ ամբրաւօղին մի են. (Կանոն.։)
strong, firm, solid, massive.
· Calfa
«հաստատուն, անփոփոխ, բերրի». հմմտ. հետևեալ վկայութիւնները. Ամեթ քա-րոզչութեամբք. Ագաթ. Սերտ և ամեթ ոգիքն, Ոսկ. բ. տիմ. 217. Ամեթ և զետեղ պահեսցի կարգ. Պիտ։ Որից ամեթագոյն «արդիւնա-ւէ՞տ» Եւագր. ժա (Վաստակքն ամեթագոյն են). ամեթանալ «ուռճանալ (բոյսի)» Շնորհ եդես. Ոսկ. յհ. ա. 1. ամեթութիւն «զօրաւոր՝ ամուր լինելը, ուռճանալը» ԱԲ. ամեթացեալ «փորձառու, գործի մէջ եփուած» Վրք. հց. ա. էջ 266։
ՆՀԲ եբր. [hebrew word] emeϑ «ճշմարտութիւն, հաստատութիւն, խօսքին տէր լինետ». որ ծագում է եբր. [hebrew word] amn առմա-տից=արաբ. [arabic word] amn «ապահովութիւն, հաստատութիւն»։ Այս բառերը ձևով թէԼ նման, բայց իմաստով յարմար չեն, մա-նաւանդ որ մեր եբրայական փոխառու-թիւնները Ս. Գրքի միջոցով են, իսկ ա-մեթ Ս. Գրքում գործածուած չէ։-Եւրո-պա (հանդես Վիեննայի), 1849, էջ 200 հպրս. āmāta բառից, որ նոյն է զնդ. amāta «ճարտար, կարող» բառի հետ։ (Նոյնպէս գործ չունի մեր բառի հետ, ո-րովհետև պիտի տար *ամատ)։ Ղափան-ցեան ЗВO 23, 360 ան+ զնդ. maēϑa «դեդևուն, անհաստատ, փոփոխական»։
Թուի որպէս եբր. ամէթ, էմէթ. Ճշմարիտ. ուղիղ. անփոփոխ. հաստատուն. զօրաւոր. գավի, սապիթ. եւ բարգաւաճ. բերրի.
Մինչ այս՝ ամեթ եւ զետեղ պահեսցի կարգ, ամենազան բարեփառութիւն յաշխարհս յորդեալ զեղցի. (Պիտ. ՟Դ. 1։)
Պարարտացուցանէր ամեթ քարոզութեամբք զամենեսին. (Ագաթ.։)
cf. Ամեթիւստոս.
· Calfa
«մեղեսիկ կամ սուտակ կո-չուած թանկագին քարը» Յայտ. իա. 20. գը-րուած է նաև ամեթիւստոս Տօնակ. կամ ամե-թոս, ամէթիւստրոն, ամթիւստրոն ձևերով, որոնք յիշում է ԱԲ առանց վկայութեան։
= Յն. αμέϑυστος, որից փոխառեալ են նաև լտ. amethystus, ֆրանս. amé́thyste, գերմ. Amethyst, ռուս. aмeтистъ, վրաց. ამეთ-ვიხჯო ամեթվիստո ևն, բոլորն էլ «սուտակ» նշանակութեամբ։ Յունարէնում բառիս առա-ջին իմաստն է «առանց հարբեցութեան» (կազմուած ծ բացասականով՝ μεმύω «հար-բիլ» բայից). և գործ է ածւում նշանակելու համար մի խոտ՝ որ հարբածութեան դէմ դեղ էր։ Սուտակն էլ համարուելով հին յոյների մօտ հարբածութեան դեմ իբր միջոց՝ ստացել է այս անունը։-Հիւբշ. 340։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ (մեղեսիկ բառի տակ), յետոյ ՆՀԲ։
Յակինթ ... ամեթովս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Յերրորդ կարգն՝ լինգիրոն, ակատ, ամեթիւստոս։ Ամեթիւստոս՝ եւ սա ըստ իւրումն ունի շրջաբոլոր բացագոյն թանձրութեամբ, բայց նշոյլ սպիտակ ի միջին գինետեսիլ երեւի. (Տօնակ.։)
ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. ἁμέθυστος amethystus (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.
amethyst;
granite.
· Calfa
ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.
Յակինթ ... ամեթովս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Յերրորդ կարգն՝ լինգիրոն, ակատ, ամեթիւստոս։ Ամեթիւստոս՝ եւ սա ըստ իւրումն ունի շրջաբոլոր բացագոյն թանձրութեամբ, բայց նշոյլ սպիտակ ի միջին գինետեսիլ երեւի. (Տօնակ.։)
furiously, audaciously, intrepidly.
· Calfa
Իբրեւ ամեհի, անահ՝ անվեհեր՝ համարձակ, անսանձ գնացիւք. կատաղաբար.
Իբրեւ զգազան ամեհաբար խռովեալ լինի։ Ամեհաբար մոլեգնեալ լինէր. (Եփր. համաբ.։)
Ամենեւին սանձակոտորք եղաք, եւ ամեհաբար յերկիր շրջիմք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Չտայր թոյլ մարմնոյն ամեհաբար բերիլ. (Սարգ. յկ.։)
to become wild, to be unruly;
to make ferocious, ungovernable.
· Calfa
Անահ եւ անվեհեր կացուցանել. ամոքելով սրտապնդել։
Կր. համարձակիլ. յանդգնիլ. անսաստել.
Որ վախեալ է, եւ երկիւղ ունի, ամեհէ՛, եւ աներկիւղացո՛. (Մխ. բժիշկ.։)
Մի՛ ի սկզբան միանգամայն զամենայն ծանրալուր եւ դժուարակիր բեռինս վարուց ի վերայ ամեհելոցն հոսեսցեն. (Մանդ. ՟Ը։)
fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.
· Calfa
(-ւոյ, -եաց) «անզուսպ, կատաղի ձի, ալիք, կիրք). 2. անկիրթ (մանկութիւն)» Իմաստ. ժդ. 1. Ոսկ. «3. անմշակ, կորդ (հող)» Եփր. համաբ. 35. որից ամեհամուղ «ամեհին զսպող (սանձ)» Ոսկ. ամեհաբար Եփր. համաբ. 35. Մանդ. ամեհութիւն «վար-րենի բարք» Մագ. Սրգ. Լմբ. գրուած է ամա-հի Ոսկ. ա. տիմ. էջ 15, ամահութիւն Մառ. թղ. 27։-Տե՛ս և ումեկ բառի տակ։
ՆՀԲ անահ բառից։ Peterm. 250 ան+ մեհ=մեղ, մեղը «կակղութիւն»։ Mülleι KZ 5, 107 զնդ. *āmāзa «հում ուտող»։ Lagarde, Ges. Abhd. 9 սանս. amitra և Arm. Stud. § 80 հպրս. hamiϑriva «ապստամբական»։ Շտակելբերգ, Древ. Bocт. III դնում է Միհրի անունից, ինչ-պէս է նաև մեհեան։ Ղափանցեան, ЗВO 23, 358 ունի մի առանձին քննութիւն բառիս վրայ, որով կրկնում է Lagarde-ի մեկնութիւնը, այն է հպրս. hami ϑriya «աաստամբ»։
Որպէս ձի ամեհի միշտ ի վարժոցս կայցէ։ Սանձք ձիոց ի բերան դիցեն, ոչ յամեհոյ, այլ ի զարդու եւ ի կերպարանաց վասն։ Քան զսանձս ամեհի երիվարացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Էարկ զնոսա զհարիւր ջորեօք ամեհեօք. (Զենոբ.։)
Ստուարանալով՝ ընդ ամեհեացն կիցս ընկեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
Ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Խակ եւ ամեհի է մանկութիւն, եւ բազում վարդապետաց կարօտ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ամեհեաց առնամոլութեանցն. (Մագ. ՟Ե։)
Երկրագործ ի բազում ժամանակս աշխատի ընդ ամեհի երկիրն. (Մամբր. զոր այսպէս փոխէ Տօնակ.)
Երկրագործ սակաւ աշխատի ընդ ամեհի երկիրն, եւ բազում պտղոց ակն ունի։
ἁδάμαστος, ἅγριος. indomitus, agrestis Անահ եւ անվեհեր ի բնէ. աննուաճելի. վայրենի. կատաղի, եւ կորդ. անզուսպ, կոշտ. զալըմ. եավուզ. սէրթ. վահշի. զապթսըզ. ասի զկենդանեաց, եւ զտարերաց, եւ զախտից.
ferocity, fierceness, savageness;
fury.
· Calfa
Ամեհի բնութիւն կամ բարք. անսանձութիւն. վայրենութիւն. կատաղութիւն. զալըմլըգ. սերթլիք. վահշէթ.
Զբոլոր շամբշութիւն ամեհութեան մեր ի բաց մղել. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Զամեհութիւն անբանութեան մարդկան ցածուցին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Ջան պիտի ի վաստակ առաքինութեան, որով յղկի միտքն, եւ փուշ ամեհութեանն խլի. (Լմբ. ժղ.։)
· Calfa
բառի ե-ո՞վ թէ է-ով գրութեան մա-սին նոր վէճեր ծագեցան վերջերս արևմտա-հայ թերթերում. հմմտ. յատկապէս Ղազի-կեան՝ Կոչնակ, 1925, թ. 52 և Մէնէվիշեան ՀԱ 1930, 730-2։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ննխ. Տփ. ամէն, Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Հճ. Ղրբ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ամմէն. Ռ. անմէն. Ոզմ. հա՛մմէն. Հմշ. էմէն. Ակն. էմմէն. Սլմ. ըմմէն. Անտ. է՛մըն. Տիգ. ըմմըն. Մրղ. ըմմըեն, զըմմըին, Ասլ. բամմէն. Մշ. յըմէն, Ալշ. յըմմէն. Մկ. հըմէն. Վն. հըմէն, զըմէն. Ագլ. Գղ. ա՛մման. Ղրդ. օմէն. Մղր. օ՛մմէն սեռ. ումմուզո՛ւն, ումուցո՛ւն. Մժ. ճումմուն։-Ինչպէս շատ բարբառների, նոյն-պէս և գրական լեզուի մէջ ամէն հնչւում է զոյգ մ-ով. այս բանը յառաջ է գալիս արդի հայերէնի այն յատկութիւնից, որով մի բառ աւելի ուժգին արտայայտելու համար երկ-րորդ վանկի առաջին բաղաձայնը կրկնւում է, եթէ 2 ձայնաւորի միջև ընկած լինի. ինչ, բոլլո՜ր, յիմմա՛ր, ապպո՜ւշ ևն. իսկ ամէն բառը միշտ էլ առատութեան հետ կապուած լինելով՝ ամմէն սաստկականը ընդհանուր գործածութիւն ստառաւ։
Արմատ բարդութեան հետագայ բառից. cf. ԱՄԷՆ, ենի. եւ ԱՄԵՆԱՅՆ, ՀԱՄԱՅՆ. աբ. եւ պրս. ամմէ. իւմ. հէմէ. լտ. օմնէ. յն. բան. բամ։
Պա՛րտ է պճնել զբանս ի գործոյն. վասն զի ամենն (կամ ամէն) առանց գործելոյ անկատար եւ կաղ է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)
cf. Ամենաբարեպաշտիկ.
· Calfa
ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏ եւ ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏԻԿ. Կատարեալ բարեպաշտութեամբ. եւ յոյժ բարեպարիշտ.
Իսկ առ քեւ, ամենաբարեպա՛շտ թագաւոր։ Քրիստոնէից կարգ է ամենաբարեպաշտիկ. (Կիւրղ. երուսաղէմի առ կոստ։)
very pious, religious, devout.
· Calfa
ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏ եւ ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏԻԿ. Կատարեալ բարեպաշտութեամբ. եւ յոյժ բարեպարիշտ.
Իսկ առ քեւ, ամենաբարեպա՛շտ թագաւոր։ Քրիստոնէից կարգ է ամենաբարեպաշտիկ. (Կիւրղ. երուսաղէմի առ կոստ։)
all-bountiful, super-excellent, most excellent, best.
· Calfa
Ամենաբարի թագաւոր. (Պիտ.։)
Որպէս ծայրագոյն բարի, մի միայն բարի քան զամենայն ինչ. (սեպհականեալ Աստուծոյ եւ աստուածայնոց) βέλτιστος. optimus. էն եյիսի, էլա. էվլա. մէվլա.
Ոչ յաստուածուստ ամենաբարի գանձուցդ չարիս. (Նար.։)
Կամք ամենաբարի։ Կամք Աստուծոյ ամենաբարիք են։ Ամենաբարին Յիսուս. (Սարգ.։)
Ամենաբարի տունկ, կամ իր, իրագործութիւն, ախորժակ, երանութիւն. (Պիտ.։)
Սեղան ամենաբարի. (ՃՃ.։)
Ամենաբարի էին միտք, ամենաբարի բարբառք։ Ո՛վ ամենաբարւոյ եւ աստուածավայելուչ կարգի։ Զկարգն իբրեւ զամենաբարի եւ զգովելի ընդունի։ Սքանչելեացն եւ ամենաբարեաց ընծայիցն. (Փիլ.։)
Ամենաբարի՛, ոչ զբերեալսն, այլ որք մատուցանէին զպատարագսն, յառաջ քան զպատարագելիսն՝ տեսանել ասէ զԱստուած. (Փիլ. լին. ՟Ա. 61։)
Որպէս ամենաբարւոք. կարի քաջ. խիստ աղէկ. փէք էյի. παγκαλῶς, βελτίστως, ἅριστα. optime, perpulchre
Լաւ ինչ ի լաւաց. ամենալաւ. πάγκαλος. omnino bonus, pulcherrimus. աղէկին աղէկը. փէք էյիսի.
adj. adv. very good, best, very excellent;
very well, excellently, exceedingly well.
· Calfa
որ եւ ԱՄԵՆԱԲԱՐԻՈՔ. Ամենաբարի, եւ յոյժ բարւոք.
Յաղագս ամենաբարւոքն վարել օրինօք. (Պիտ.։)
Ընծայեցոյց ի միտ ընդունողացն իբրեւ զամենաբարւոքս եւ զպիտանիս. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Քա՛ջ եւ ամենաբարւոք ասացեալ է։ Ամենաբարւոք՝ փոքր եւ ոչ փոքր զքաղաքս զայս տէրունեան հրամանքն հաստատեն։ Ամենաբարւոք եւ աստուածավայելո՛ւչ՝ ի հրոյն ձայնն ասի ի դուրս գալ. (Փիլ.։)
Ամենաբարւո՛ք եւ վայելչական, ուստի պարտ էր տալ զաւետիսն՝ անտի սկսանի. (Իգն.։)
curing all diseases.
· Calfa
Ամենեցուն բժիշկ. գերագոյն բժշկապետ՝ բուժիչ յամենայն ցաւոց. Քրիստոս Տէրն մեր. զի եւ Յիսուս անունն է փրկիչ ըստ եբր. բժիշկ՝ ըստ յն. եւ յոյս՝ ըստ հյ.
Ամենաբժիշկն խրատեաց զձեզ։ Յամենաբժշկէն հոգւոց. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։)
all-sufficient, omnipotent.
· Calfa
որպէս ամենաբաւական, եւ անբաւ.
Աստուած ամենաբաւ ընդարձակ զօրութեամբ առնէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
որ եւ ասի ԲԱՒԱԿԱՆՆ. Մի ի ստորոգելեաց Աստուծոյ, որպէս ամենառատ եւ ամենաբաշխ՝ լցուցիչ ամենայնի. ըստ եբր. սատտայի որպէս յուռթի կաթամբք ամենայն ստեանց.
Ամենաբաւական աջ, ձեռն, կամ ձեռք Աստուծոյ։ Ամենաբաւական ողորմութիւն, կամ ողորմութեան Շ. կամ զօրութեան ամենաբաւականի. (Պիտ.։ Խոսր.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. ստիպ.։ Շար.։ Ժմ.։) (Համամ առակ.։)
cf. Ամենագեղեցիկ.
· Calfa
Ամենագեղ զարդուքն։ Զարդս ամենագեղս. (Յճխ. ՟Ի։ Նար. յիշ.։)
Ամենագեղ ազգ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Տեսութիւն առաքինութեան ամենագեղեցիկ է։ Իբրեւ նկար ամենագեղեցիկ։ Ամենագեղեցիկ գործ։ Սիրամարգ՝ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ. (Փիլ.։)
Ամենագեղեցիկ յօրինեալ պարս։ Ամենագեղեցիկ պատճառ, կամ ախորժակ, կենդանագրութիւն, բարեբախտութիւն, վայր. (Պիտ.։)
Զպարկեշտս զայս եւ զամենագեղեցիկ վկայիցս ասպարէզ. (Բրս. գորդ.։)
Դնել ամենագեղեցիկ մարմնոյս զգլուխն կատարման Քրիստոս. (Վրդն. քրզ.։)
Ամենագեղեցիկ դաւանութիւն. (Խոսրովիկ.։)
ԱՄԵՆԱԳԵՂ եւ ԱՄԵՆԱԳԵՂԵՑԻԿ. πάγκαλος. pulcherrimus Ամենեւին գեղեցիկ. չքնաղ. վայելչագեղ. գովելի. ցանկալի. խիստ աղուոր, շատ աղէկ, ըռինտ. փէք կիւզէլ.
very pretty, very handsome, charming, very genteel;
extremely agreeable, most beautiful.
· Calfa
Ամենագեղ զարդուքն։ Զարդս ամենագեղս. (Յճխ. ՟Ի։ Նար. յիշ.։)
Ամենագեղ ազգ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Տեսութիւն առաքինութեան ամենագեղեցիկ է։ Իբրեւ նկար ամենագեղեցիկ։ Ամենագեղեցիկ գործ։ Սիրամարգ՝ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ. (Փիլ.։)
Ամենագեղեցիկ յօրինեալ պարս։ Ամենագեղեցիկ պատճառ, կամ ախորժակ, կենդանագրութիւն, բարեբախտութիւն, վայր. (Պիտ.։)
Զպարկեշտս զայս եւ զամենագեղեցիկ վկայիցս ասպարէզ. (Բրս. գորդ.։)
Դնել ամենագեղեցիկ մարմնոյս զգլուխն կատարման Քրիստոս. (Վրդն. քրզ.։)
Ամենագեղեցիկ դաւանութիւն. (Խոսրովիկ.։)
ԱՄԵՆԱԳԵՂ եւ ԱՄԵՆԱԳԵՂԵՑԻԿ. πάγκαλος pulcherrimus Ամենեւին գեղեցիկ. չքնաղ. վայելչագեղ. գովելի. ցանկալի. խիստ աղուոր, շատ աղէկ, ըռինտ. փէք կիւզէլ.
omniscient, most wise, all-wise.
· Calfa
Տեսեալ ամենագիտին զսնոտի աշխատութիւնն. (Խոր.։)
Չես ինչ ապրելոց յամենագէտ (յն. ի վերատեսուչ) դատաստանացն Աստուծոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 35։)
Ամենագէտ է ամենայնի (յն. նախագէտ է էիցն). (Կոչ. ՟Զ։)
Ո՛չ զի ուսանիցի ամենագէտն (յն. զամենայն նախատեսօղն) (Սեբեր. ՟Է։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 6. 14։)
Զամենագէտն Աստուած՝ անգէտ համարեցաւ։ Թէպէտ եւ նա ամենագէտ է, դու մի՛ յապաղեր խոստովանել նմա զմեղսն. (Եփր. պհ. եւ Եփր. խոստ.։)
Ամենագիտին չէր ի ծածուկ։ Անցանել զամենագէտ երեսօքն (այս ինքն զամենատես աչօքն) անհնար է։ Ամենագէտ հոգւովն. (Ագաթ.։)
ἑπόπτης, πάντα προειδώς. inspector, omnia praevidens եւ այլն. Ամենայնի գիտակ, ճանաչօղ, տեսօղ. ամենատես՝ սեպհական Աստուծոյ. ամմէն բանի գիտցօղ՝ տեղեակ. հեմէտան.
Ամենագիտին հայեցեալ ի դարձս իմ. (Փարպ.։)
Խոստովանիմ ամենագիտիդ. (Նար.։)
Բաւանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. (Եզնիկ.։)
Միթէ չունիցի՞ զամենագէտ գիտութիւն, որով զամենայն գործս իբրեւ ի գրի գրեալ ունի. (Ոսկ. ես.։)
Զմարդոյ ասի՝ իբր իմաստուն ամենայնիւ. բազմահմուտ. ալիմ.
Ամենագէտ յանցաւոր (Սողոմոն). (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զոր աւելորդ է ձերումդ երկրորդել ամենագէտ մտաց. (Գր. տղ. թղթ.։)
most merciful, most compassionate, most kind, most tender.
· Calfa
Ամենեւին գթած. ամենագութ. ամենողորմ.
Ողջացուսցէ զմեզ քեւ հանդերձ ամենագթածն բժիշկ. (Փարպ.։)
Նոյն ինքն ամենագթածն Աստուած. (Լմբ. հանգ.։)
most praise-worthy, very laudable, most commendable.
· Calfa
ԱՄԵՆԱԳՈՎ եւ ԱՄԵՆԱԳՈՎԵԼԻ. Ամենայնիւ գովելի. ամենայն գովութեան արժանաւոր. ամմէն կերպով գովելու. փէք մէմտուհ.
Կարկառեա՛ առ իս զաջդ ամենագով։ Նշան ամենագով։ Ամենագով եւ բազմերջանիկ մարգարէն Դաւիթ. (Նար.։)
Ամենագով հայրդ բաղձալի։ Ամենագով սուրբն։ Ամենագով այր ցանկալի՝ մայրդ ընդ որդւոյդ նահատակի։ Յամենագովն՝ յանկոխն ի թշնամեաց ի Կոստանդինուպօլիս. (Գանձ.։ Ոսկիփոր.։ ՃՃ.։)
Կամք՝ առ ի քաւութիւն գերւոյս զօրացեալ ամենագովելի. (Նար. ՟Ղ՟Ը։)
Ամենագովելի, եւ քան զերկինս բարձրագոյն. (Շար.։)
Զվարս եւ զսքանչելիս զամենագովելի եւ զերիցս երանեալ վարդապետին։ Ամենագովելի թագաւորքն մեր քրիստոնեայք են. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Ամենագթած.
· Calfa
cf. Ամենագորով. cf. ԱՄԵՆԱԳԹԱԾ.
Ի փրկութիւն իմ, եւ ի փառս քո՝ ամենագութ. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Ամենագութ խնամք բարերարին. (Յճխ. ՟Է։) (Լմբ. սղ.։)
very hard, burdensome, very troublesome, severe.
· Calfa
ԱՄԵՆԱԴԺՆԴԱԿ եւ ԱՄԵՆԱԴԺՆԵԱՅ. Ամենադաժան եւ անբերելի.
Ամենադժնդակ, եւ լի չարեօք այր։ Իբրու զայս ամենադժնեայ. (Պիտ.։)
Առ օծումն ամենադժնէիս՝ զօրութիւն քո. (Նար. լ։)
Ամենադժնեայ մեքենայք. (Ճ. ՟Ա.։)
Դաւող եւ վնասակար, եւ ամենադժնեայ իրք է ցանկութիւն. (Տօնակ.։)
pinaster, wild pine.
· Calfa
(ի կիւ, որ է սագըզ) ռմկ. կվենի, կուի կամ կվի. πίτυς , πεύκη picea, pinus, larix. Ազգ մայր փայտի՝ մանրատերեւ սրագոյն, որպէս անպտուղ փստղենի. Յորմէ ելանէ մարխ, եւ խիժ (այսինքն չըրա, եւ չամ սագըզի ). վասն որոյ կոչի ռմկ. եւ Մայրափայտ. մախի ծառ. չամ աղաճը, քէօքնար. cf. ԾՈՐԵՆԻ, եւ cf. ՀԵՐՁԻ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
cf. Կիճ.
· Calfa
cf. ԿԻՃ. (մարմարիոն)
Չեն քան զկուճ, որ բուն սպիտակն իցէ, սպիտակագոյնք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Առ կենդանւոյ ուրուք կերպարան տպաւորելով զկուճն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Կունդ.
· Calfa
գ. ԿՈՒՆԴՆ կամ ԿՈՒՆՏ. τροχός rota. Գնտաձեւ անիւ, ճախարակ.
Կապելով կնդամբք, եւ ճախանոցօք, եւ ազգի ազգի կտտանօք. (Պիտ.։)
Փաղանուն ասի անիւ, ճղուղ, կուտք (կամ կունտ), եւ ականոց. (Երզն. քեր.։ Անիւ, կունդ. Գէ. ես. (ի լուսանցս։))
wheel.
· Calfa
ԿՈՒՆԴՆ կամ ԿՈՒՆՏ. τροχός rota. Գնտաձեւ անիւ, ճախարակ.
Կապելով կնդամբք, եւ ճախանոցօք, եւ ազգի ազգի կտտանօք. (Պիտ.։)
Փաղանուն ասի անիւ, ճղուղ, կուտք (կամ կունտ), եւ ականոց. (Երզն. քեր.։ Անիւ, կունդ. Գէ. ես. (ի լուսանցս։))
turf, sod;
cf. Գուղձն.
· Calfa
ռմկ. կունծ. նոյն ընդ Գուղձն. ... Կոշտ կամ հատուած հողոյ. հող խստով հանդերձ խլեալ.
Կնձամբք թաղեալ, եւ հողաբլուր արարեալ. (Ուռպ. ՟Թ. ըստ Լեհ.։)
Որպէս թանձրութիւն կորդ երկրի արօրով պատառել ի կնծունս, եւ ցրուել ի փոշի. (Վրդն. սղ.։)
idol;
image, statue.
· Calfa
εἵδωλον idolum, simulacrum. Կռեալ եւ կոփեալ՝ ձուլեալ եւ քանդակեալ արձանք կամ պատկերք սուտ աստուածոց. դրօշեալք դից. կուռք, կռքեր. ... խէպլ (որ է սնոտիք, որպէս ռմկ. խըպըլիկ ).
Գողացաւ ռաքել զկուռս հօր իւրոյ։ Մի՛ արասցես դու քեզ կուռս ըստ ամենայն նմանութեան։ Արկից զդիս ձեր զդիակամբք կռոց ձերոց։ Ի զոհս կռոց։ երկիրպագին կռոց նոցա։ Բարկացուցին զիս կռովք իւրեանց։ Ամենայն աստուածք ազգաց կուռք են, ձեռագործք են որդւոց մարդկան։ Յանշունչ կուռսն յուսացելք.եւ այլն։
Իսրայէլի միայն ճանաչիւր ճշմարիտն աստուած. իսկ այլազեացն՝ կուռքն. (Կիւրղ. ղկ.։)
the Virgin's Son.
· Calfa
որդի կուսին. կուսածինն յիսուս միածին.
Նա է էմանուէլն կուսորդին. (Տօնակ.։)
Ցնծայ մանուկ ամլորդին ընդդէմ մանկանն կուսորդւոյ. (Եփր. համաբ.։)
Խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ Շ. մտթ.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
Զի թէ՝ եւ կուսորդի իցէ, չէր ինչ ումեք յայնժամ յայտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Ի նմանութիւն մեծի կուսորդւոյն խոնարհութեան։ Շ. (մտթ.։)
Ի ձեռն խաչին կուսսրդւոյն յիսուսի. (Երզն. մտթ.։)
to amass, to collect, to heap up, to heap together, to pile.
· Calfa
συλλέγω, συνάγω, στοιβάζω (լծ. իսթիֆ էթմէք ), συστρέφω, ἑκχέω congero, coacervo, cogo, congrego, constipo, effundo եւ այլն. Կոյտ առնել. հաւաքել ի մի, կամ յիրերաց վերայ, դիզել, բարդել զիրս. զեղուլ. եւ Ժողովեալ, գումարել զմարդիկ. դիզել, մէկտեղել.
Զիրաց ասի.
Կուտել քարինս, կամ կարկառ մեծ ի վերայ, կամ շեղջս շեղջս, համբարս, զմոխիր. հորակոյտս. Զբլուր հողոյ. փայտ ի վերայ հրոյ։ Մի՛ կուտեսցէ զդովաւ հող։ Կուտեցէք (կամ հաւաքեցէք՛) յիս խնձոր։ Եռեալ կուտէր զայն ի սայլս իւր. եւայն։
Ժողովէին աւար բազում, եւ կուտէին արծաթ եւ ոսկի յոյժ. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Կուտեալ հաւաքեցի։ Յաճախեա կուտեա՛, բարդեա՛ եւ դիզեա՛։ Կարդացի կուտեցի, արձանացուցի, դիզի, բարդեցի։ Կուտին քեզ համբարք։ Ահա բարդեցան կուտեցան շրջանակք ամացս ընդունայնութեան. (Նար.։)
Ի նորա գլուխն կուտին բամբասնքն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բազում, պնտճառ կուտիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Զիա՛րդ յաճախ կուտէ պատասխանիս վասն շաբաթուն լուծանելոյ. (Երզն. մտթ.։)
Եւ մարդկանէ.
Կուտել յինքն զօրս, կամ զայրուձի։ Կուտեաց ի վերայ կորխ զժողովուրդն իւր։ Կուտեցան ի վերայ քո։ Կուտեցաւ ժողովուրդն ի վերայ ահարոնւ։ Ժողովս կուտէ ի վերայ քո ամովս։ Ի կուտել ժողովրդեանն, կամ բիւրաւորաց. եւ այլն։ Կուտեալ զամենայն նախարարազունսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Գռութ սպայից յինքեանս կուտեալ։ Գային կուտէին. (Յհ. կթ.։)
Բազում վկայս կուտեսցէ բանիցն ասացելոց. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
to be covered with rash.
· Calfa
ԿՈՒՏԿՈՒՏԻԼ. Կողտ կոյտ լինել. կամ իբր Կուտ կուտ լինել. ուռնուլ, կամ կնճռիլ.
Կուտկուտեալ լինէր մորթ իմ ի չարաչար քարշելոյն, եւ պատառ պատառ յերկիր անկանէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
mass, pile;
body.
· Calfa
σωρός acervus ὅγκος moles, massa. Կոյտ դէզ. շեղջ. կարկառ. եւ Զանգուած. մեծութիւն. մարմին. քանակ.
Կուտոցս կայծկանց հրոյ դիզեալս. (Դիոն. երկն.։)
Կուտեցին զնոսա երկուս կուտոցս. (Եփր. թագ.։)
Որպէս բաղկանայ մի կուտոց ի բազում քարանց. (Մխ. ապար.։)
Կերակուր մարդկան եղեալ, եւ ընդ կերողին կուտոց ընդմտեալ հալմամբ. (Նիւս. կազմ.։)
the hollow of the joined hands;
double handful.
· Calfa
Առեալ կցովն ջուր (եռացեալ՝) ելից ի վերայ ձեռաց դատաւորին. (Հ. մայ. ՟Գ.։)
stone-cutter;
chisel;
hammer, mallet.
· Calfa
Որ կոփէ. գործի կոփելոյ. եւ Տոփիչ. Թակ.
Կոփչէք զարկուցեալ մեռանի։ Եւ զպռիւրիդեայ, որ հաւանիւր զինքն կոփչօքն խորտակել. (Մագ. ՟Ե. ՟Խ՟Գ։)
Առ զկոփիչն, զի հարցէ զնա։ Ձգեաց զկոփիչն զկնի. (Ոսկիփոր.։)
crash, din, clash, clashing, noise.
· Calfa
Ձայն կոփելոյ. բախիւն. տոփիւն. դոփիւն. կափիւն.
Կոփիւնք վահանաւորացն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ի կոփիւն սուսերացն. (Լաստ. ՟Բ։)
թատերք նուագաց, կոփիւնք եւ դափիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
blows, beating.
· Calfa
ԿՈՓՈՆ կամ ԿՈՓՕՆ. Իբր Կոփիւն. ռմկ. կոփոց, գոփոց.
Ոսկեղէն ուռամբ բռնամարտիկ կոփոն մակ կառափին կարկատեալ. (Մագ. ՟Թ։)
to tar, to caulk.
· Calfa
ἁσφαλτόω bitumino, pice oblino. Կպրով ծեփել. կպերբ օծանել. սեւձըթել, խալաֆաթ ընել, զիֆթով ու խաթրանով ծեփ տալ.
Ներքուստ եւ արտաքուստ զտպարանն կպրել. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ Վստկ.։)
cf. Կռէզ.
· Calfa
ԿՌԷԶ ԿՌԷԺ. κόμμι gummi, -is, -a;
gummi arabica. (լծ. եւ շրէժ. թ. չիրիշ) Խիժ, հոյզ ծառոյ՝ որ մածնու եւ մածուծանէ. ... (ասի եւ Զամխ արապի. տաճկի կռէզ։ Իսկ Կուոյ կռէզ. սագահում, իբր հում սագըզ։) (Բժշկարան.։ Գաղիան.։ Հին բռ.։)
ԳԱԶԻ ԽԻԺ կամ ԽԷԺ կամ ԿՌԷԺ. τραγάκανθα (նոխազափուշ). tragacanthum, hyrcina spina, gummi adraganthum. Ձիւթ փշուտ բուսոյ գազի՝ յարմատոյ նորին ճեղքելոյ. քիթրա, քիթրէ։ (Բժշկարան.։ Գաղիան.։)
Ծաղիկ պարտեզից, կըռէժդ ի խնկից. (Գանձ.։)
the least noise, the least thing;
a mere nothing.
· Calfa
Արմատ Կռնչելոյ, որպէս Ճռինչ, ճիկ, թեթեւ ձայն բնական իրաց եւ անբանից. եւս եւ Բան ինչ, դոյզն ինչ. իր դուզնաքեայ. բան մը. (որպէս թէ գրեալ էր կռի ինչ. լծ. յն. ղռի)
Ոչ ծախեսցի յամենայն որդւոցն իսրայէլի կռինչն. (Ել. ՟Թ. 4. յն. բան մի. (իբր կնճռումն, կնճիռն։))
cf. Կռուիմ.
· Calfa
Մարտ եդեալ կռուիցիմք ընդ անօրէն իշխանին. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեանն ի միասին կռուեմք. (Փարպ.։)
to caw (as a crow).
· Calfa
Կառչել, կարկաջել ագռաւուց եւ կռնկանց. (լծ. լտ. կա՛ռռիօ garrio).
Ագռաւդ յորժամ կռիցէ. (Փիլ. եւ Լծ. փիլ.։)
who strikes with the fist;
who uses harshly.
· Calfa
Որ կռփէ (ըստ ամենայն առման)
Նմա տուաւ հրեշտակ կռփիչ սատան. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Խաւարն թանձրամած՝ կռփիչ խաւարելոցն կռամոլութեամբ. (Նախ. ել.։)
Գթութիւնն կռփիչ հպարտութեան. (Յճխ. ՟Ժ։)
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին շերտս այս տաշեցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Իշխանն կռփիչ է չարաց. (Եփր. հռ.։)
Եղիա կռփիչ իսրայէլի։ Ճրագ լուսատու՝ կռփիչ խաւարի. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Բարկացաւ տէր, եւ ետ նոցա կռփիչս (զայլազգիս). (Տօնակ.։)
Կռփիչ եւ շլացուցիչ տկար աչաց լինի պայծառութիւն արեգական. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Կսկծելի.
· Calfa
ԿՍԿԾԵՑՈՒՑԱՆՈՂ ԿՍԿԾԵՑՈՒՑԱՆՈՂԱԿԱՆ ԿՍԿԾԵՑՈՒՑԻՉ. δάκνων, δακνώδης mordax, pungens. Որ կսկծեցուցանէ. մորմոքիչ. կծանօղ. կսկծցընօղ, կճօղ.
Զայս կսկծեցուցանօղ ինքնաբանական նախատինս։ Զայս յանդիմանութեան դատակնիք կսկծեցուցանողականս բանի։ Անիծք ... կսկծեցուցիչք եւ մարմաջողականք. (Նար. ՟Հ՟Բ. ՟Ի՟Բ. ՟Կ՟Թ։)
Զկսկծեցուցիչ բնութիւն աղին ի բաց եդաք. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
to be in pain, in sorrow or affliction;
to grieve, to take to heart, to mourn for, to feel very sorry, to be too much vexed;
to repine at.
· Calfa
δάκνομαι mordeor, pungor, molestia affligor. Կսկիծ կրել. կրել զցաւ ի մարմնի՝ մանաւանդ ի սրտի. մորմոքիլ. տոչորիլ յերեսաց տխրականաց եւ մախականաց. խշխշիլ, երիլ մրկիլ.
Ոչ տացէ քեզ կսկծել, եւ ոչ տրտմիլ ինչ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)
Շփեցէք լհարուածսդ, զի այնպիսին առաւել կսկծեսցի. (Ճ. ՟Ա.։)
Վասն առաջին ընդարձակութեանն իւրեանց եւ լիութեանն պատմեալ ծանուցանէր նոցա, զի առաւել եւս կսկծիցին. (Նչ. եզեկ.։)
Միշտ այնպէս ընդ այլոց բարիս կսկծէին. (Երզն. մտթ.։)
small grain.
· Calfa
ԿՏԻԿ. Կուտ փոքրիկ կամ հատեալ ընդ մէջ. հատ. հատիկ. ունդ. սերմն.
Որպէս եւ մրջեան ... ընդ երկու զհատն կտրելոյ զկտիկն յորջէ անտի, եւ ցամաքեցուցանելոյ. (Եզնիկ.։)
portion, dowry, dower.
· Calfa
προΐξ dos. Օժիտ, պռոյգ. ըռզակ. ճէհիղ.
Չիցէ՞ ձեռնահաս (հարսն) թախանձս եւ կտիրս ի մէջ բերել. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
to become furious, to give up to a frantic transport;
to become mad with love, passionate, frenzied with desire or lust;
to tickle, to titillate;
to be in rutting, in pruriency.
· Calfa
βακχεύομαι, γαργαλίζομαι, παραπαίω, μαίνομαι bacchor, desipio, insanio. Կատաղիլ. մոլիլ, մոլեգնիլ՝ մանաւանդ ի ցանկութիւս մարմնոյ. անկղիտանալ. եւ Խտտղիլ. գրի եւ ԿՏՂՄԻԼ.
Երիտասարդ մոլեգնեալ կտղեալ ի մարմնոյ ցանկութիւնս։ Մոլեցին կտղիցին եւ աւելի քան զդէպն ջեռնուցուն։ Այնպէս մոլիմք եւ կտղմիմք, զի ո՛չ թէ մոլիցիմք՝ իմանամք։ Յորժամ համարի զգաստանալ, յայնժամ առաւել մոլի եւ կտղի. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
to lop off, to cut away, to prune, to trim.
· Calfa
διακαθαίρα interluco, interputo, perpurgo. Գրի եւ Կտաւել (զոր տեսցես) Կրկտելով սրբել եւ կտրել զաւելորդ ոստս տնկոց. յատանել. cf. ԿԾՈՒԵԼ, եւ cf. ՔԹՈՒԵԼ, իբր քաղել. յօտել.
Ոչ սերմանել եւ ոչ վարել, եւ ո՛չ ծառս կտուել, եւ կամ հատանել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ցանկով փակեցի ... մաքրեցի, կտուեցի, կակղեցի. (մծբ. ՟Ժ՟Ը։ եւ Եփր. աւետար.։)
sheep-shearer;
paring-knife.
· Calfa
κείρων tondens. կտրօղ, այսինքն խուզօղ խաշանց.
Կտրելն սու՛ր կտրչով արա. (Վստկ.։)
Իբրեւ որոջ առաջի կտրչի անմռունչ կայ. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Եւ գործի կարելոյ. յօտոց. կտրոց. դանակ.
cut, cutting.
· Calfa
Կտրելն, իլն. (ըստ ամենայն նշ)
Որպէս են ցաւք եւ վէրք, նոյնպէս եւ հատումն եւ կտրումն։ Խարանքն եւ կտրումն մարմնոյն. (Ոսկ. ղկ.։)
Կտրումն հերաց, չափաւոր զգեստ՝ հպարտութիւն տանջէր. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Կտրումն ունկանցըն նոցին՝ մաքրեաց զխորհուրդս չար օձին. (Տաղ.։)
pruning, lopping.
· Calfa
Կտրուած, հատումն. յօտումն.
Զկտրուքն ընդդէմ հարաւոյ արա՛. (Վստկ.։)
cut, cropping, part cut off, cutting, chip, splinter;
''coupon'', dividend-warrant;
abscissa.
· Calfa
τομή sectio, segmen. Կտուր. կտրումն, եւ կտրած. մնացորդն բուսոյ՝ ծառոյ կամ փայտի.
Կտրօն նորա տարաժամ հարցցի. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 32։)
Զկտրօն նորա՝ այսինքն է զհունձս՝ (իմա՛ զհնձումն) տարաժամու ասէ. (Իսիւք. անդ։)
Կտրօն փայտի դիպեալ ի սիրտն՝ էանց ընդ լեարդն, եւ անդէն մեռաւ. (Մամիկ.։)
to peck.
· Calfa
Կացաւ քրքրել. հարկանել, կտտել.
Փանաքի եւ դուզնաքեայ հաւքն (այսինքն թռչունք) ի վերայ երկրի նստին կտցելով (զերկիր, կամ բազէից). (Փիլ. լիւս.։)
wearable;
portable;
bearer, carrier;
litter;
mother.
· Calfa
ԿՐԵԼԻ. Կրօղ յարգանդի. ծնօղ. որ եւ ասի ԾՆԱՆԵԼԻ. ըստ յն. ստացօղ. κεκτιμένος possidens. զաւկի տէր.
αἵρων levans, portans, gestans, gerens. Կրօղ. բաղձօղ. ունօղ ի վերայ իւր.
Ոտք քահանայիցն կրելեաց զտապանակ. (Յես. ՟Գ. 13։)
(Օրէնք) ոչ արդարացուցին զկրելիսն. (Ոսկ. հռ.։)
Կէսքն (յանասնոց) կրելիք են, եւ կէսքն ուտելիք. (Եզնիկ.) այսինքն գրատս բեռնաբարձ.
որպէս եւ զկնի ասի.
Ի կրելիս. իբր ի բեռնաբարձութիւն։
Սիրտ անզգամի զաւ է կրելեաց իւրոց. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 21։)
ԿՐԵԼԻՔ. Բառնալիք. պատգարակ, դեսպակ, սայլ. եւ Ուսք. շալակ.
Եւ ոչ ինքնին ի կրելիսն ամբարձին. (Երեմ. ՟Ժ. 5։)
to exercise oneself, to improve, to be formed, to acquire instruction or knowledge, to instruct oneself, to improve one's mind;
to become civilised;
to conduce, to lead to, to tend, to incline to;
to give oneself up to, to apply oneself;
to be attributed, imputed;
— յոք, to trust or abandon oneself to, to confide in;
զհետ —, to run or follow after, to pursue, to persecute;
յապուշ —, to be surprized, astonished, to fall from the clouds, to be thunderstruck, to marvel, to wonder;
— ընդ ծերպս վիմաց, to trail through a hole, to crawl on the belly;
ազատութիւնն յապերասանութիւն կրթէր, the liberty tended to licence;
զհետ մարմնոյ կրթեալ, given to pleasure, sensual, voluptuous.
· Calfa
weak, subject to the passions
· Calfa
ենթակայ կրից. կրօղ.
Մի՛ լիցուք հաղորդ մեղաց հրէից, եւ կրիչ նզովից. (Շիր. զատիկ.։)
Մարդ ես (ո՛վ թագաւոր), որպէս մեք ամենեքեան, կրիչ ամենայն չարչարանաց եւ աշխատութեանցն. (Պիտառ.։)
անկաւ ի փառացն, եւ եղեւ կրիչ ամենայն ցաւոց եւ չարեաց եւ մեղաց եւ մահու եւ ապականութեան. (Լծ. կոչ.։)
censor, critic.
· Calfa
Բառ յն. գռիդի՛ս. κριτής . յորմէ լտ. criticus. այսինքն Դատաւոր. դատիչ. քննիչ. խուզարկու.
Պարտ է մեզ հայել նախ յետոյ ի խուրձ մեր, եւ ոչ լինել կրիտիս այլում. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
to putrefy, to corrupt, to rot.
· Calfa
σήπω, σαπρίζω putrefacio;
putridum, foedum, marcidum reddo. Փտեցուցանել. հոտեցուցանել. ապականել. փտտեցնել, հոտեցնել.
Ողկոյզ որ ի հող կացցէ, արագ նեխէ զնա։ Փտէ եւ նեխէ զամենայն անդամս նորա. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Դ։)
Պատուէր հրամանի նեխեաց զմանանայն. (Եփր. ծն.։)
Տարր հողոյդ, որ զմարմինս եւ զյօդս ապականել եւ նեխել սովորիւր, զնեխեալն եւ զապականեալն կանգնելով՝ նորոգել սկսաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Փտեալ նեխեցաք զմարմինն Ղազարու. (Զքր. կթ.։)
(Անձրեւ) յորդն եւ անչափն նեխէ եւ ապականէ եւ կորուսանէ. (Ագաթ.։)
to become putrid, to be corrupted, spoiled, rotten, stinking.
· Calfa
եւ σήπομαι putrefio, putresco, marcesco ἑπόζω, προσόζω suboleo, male oleo. Փտիլ. ապականիլ. հոտիլ. փտտիլ.
Նեխեսցին մարմինք նորա։ Զթաղումն իշոյ թաղեսցի, նեխեալ ընկեսցի արտաքոյ դրանն Երուսաղէմի։ Պտուղ նորա նեխեսցի։ Նեխեցան եւ փտեցան վէրքիմ։ Նեխեսցի գետ ... նեխեցաւ գետն կամ երկիրն։ Եռաց ի նմա որդն, եւ նեխեցաւ.եւ այլն։
Նեխեցաւ դի նորա. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Նեխիլ կամիմ ի վէրս իմ։ Իբրեւ ի նեխելոյ գիշոյ փախչէին ի մէնջ։ Միս՝ որ ոչ ունիցի յինքն զաղն, նեխեսցի յոյժ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Ամենայն աշխարհ առ հասարակ նեխեալ էր. ոչ գարշեցաւ (տէրն)։ Մշակին ոչ գայ հոտ ի նեխեալ սերմանէ. (Մամբր.։)
Ի յերկրի աղ անհամից՝ նեխելոց մեղօք. (Տաղ.։)
cf. Նեխ.
· Calfa
Ի նեխութենէ նորա ելցէ շառաւիղ իւր. (Յոբ. ՟Ը. 16։)
Նեխութեամբ ապականեցան. (Շ. ընդհանր.։)
Որդունք եւս ծնանին ի թարախս նեխմանցն. իսկ մինչ արկանի աղ ի նմա (ի միսն), սատակին որք ի նեխմունս են որդունքն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Նեխ.
· Calfa
Ի նեխութենէ նորա ելցէ շառաւիղ իւր. (Յոբ. ՟Ը. 16։)
Նեխութեամբ ապականեցան. (Շ. ընդհանր.։)
Որդունք եւս ծնանին ի թարախս նեխմանցն. իսկ մինչ արկանի աղ ի նմա (ի միսն), սատակին որք ի նեխմունս են որդունքն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
to be put to straits, to be constrained or necessitated;
to be uneasy, disquieted, afflicted, troubled, tormented, vexed, molested;
եւ մղիլ ի սեղան, to be intruded upon or thrust in;
to meddle with, to interpose.
· Calfa
afflicting, troubling;
molesting, oppressing, persecuting;
distressing;
vexatious, disquieting.
· Calfa
θλίβων affligens. Որ նեղէն. տառապեցուցիչ.
Տէր զի՞ բազում եղեն նեղիչք իմ։ Սրամտութիւն նեղչին քո։ Ակն յանդիման նեղչաց իմոց։ Որդիք նեղչացն քոց.եւ այլն։
want of width or amplitude, narrowness, straightness;
care, trouble, tribulation, grief, sorrow, affliction, inquietude, displeasure;
fatigue, weariness;
importunity, incommodiousness, annoyance, tedium;
torment, worry, vexation, oppression.
· Calfa
στενότης, στενοχωρία angustia, coarctatio. Նեղ գոլն. անձկութիւն իրաց, եւ սրտի.
Վասն դժուարամատոյց նեղութեան ամրութեան վայրացն։ Առ նեղութեան անձանց յոգւոց հանցեն։ Ի նեղութեան սովոյ.եւ այլն։
Նեղութիւն ճանապարհի՝ որ ի փրկութիւն ածէ, զընդարձակութիւն մեղաց ի բաց առնէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Լուաւ ինձ յաւուր նեղութեան։ Արհամարեցաք զնեղութիւն ոգւոց նորա, յորժամ աղաչէրն զմեզ, եւ ոչ լուաք նմա. վասն այնորիկ եկն ի վերայ մեր այս նեղութիւն։ Ի նեղութեան իմում ես առ տէր կարդացի։ Նեղութիւնք եւ վիշտք գտին զիս. եւ այլն։
ՆԵՂՈՒԹԻՒՆ. θλίψις, θλίμμα afflictio. Նեղիլն. տառապանք. վիշտ. ճնշումն.
· Calfa
Դու ինքնին վրէժ հատուցեր, այնուհետեւ մի՛ նեղուր ինչ, զի ի մէնջ իրաւունս ոչ գտանես. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
straits, channel;
isthmus;
pass.
· Calfa
Նեղուցն՝ որ կոչի սեփտէ։ Անցեալ ընդ նեղուցս Եփրատայ կամրջին՝ ընկեցին զփայտն զկնի իւրեանց. (Խոր. աշխարհ. եւ ՟Դ. 40։)
Յոլոմպիադսն ... ըստ նեղցին. (Փիլ. լիւս.) այն է Իսթմիա անուն խաղու յանուանէ տեղւոյն. զի նեղուց ըստ յն. ասի իսթմօ՛ս։
Հասանէ ի նեղուաս քափսորայ, եւ պաշարեաց զնոսա. կամ է իբր նեղուածք, եւ կամ յատուկ անուն.
ՆԵՂՈՒՑ. ա. Նեղ.
Թուի թէ կիրճք էին, այսինքն նեղուց անցք գետոց, ուր փախստականքն անկանէին. (Գէ. ես.։)
Յանձուկ եւ ի նեղուց վայրս արկանէր. (Պիտառ.։)
ἱσθμός isthmus στενοπορία, -ρον, στένωμα angustus meatus, vel locus. Նեղ անցք կամ ճանապարհ եւ տեղի. կիրճ. պարանոց ծովու.
to defraud, to deceive, to cheat, to dupe, to cozen, to trick, to gull, to swindle;
to circumvent;
to betray.
· Calfa
եւ չ. δολόω, δολιόω dolose ago, decipio, depravo ἑπιβουλεύω insidior. Նենգ գործել. նենգաւորել. դաւել. դաւաճանել. պատրել. ստել. խարդախել. անիրաւել. զրկել. վնասել. սանանել.
Նենգեցին զձեզ փոգորաւ։ Նենգել Զարդարն։ Ի նենգել զծառայս իւր։ Մի՛ նենգեսցուք զբանն աստուծոյ։ Նենգեաց առաջի նորա.եւ այլն։
ԶՅիսուս նենգէր, եւ զերախտաւորն մատնէր։ Զմիմենաս խածատել, եւ նենգել այր զընկեր եւ զեղբայր։ Յանզգայս զմեղ նենգեալ՝ յայս չար մղեաց. (Ոսկ. մտթ.։ Բուզ. ՟Գ. 13։ Փարպ.։)
Եթէ մեք զանձինս մեր ոչ դաւաճանիցեմք, ոչ այլ ոք կարէ նենգել զմեզ։ Ոչ կարէ նենգել քրիստոնէին՝ ո՛չ արդ ոք, եւ ո՛չ սատանայ, մինչ ինքն զինքն ոչ նենգիցէ. (Ոսկ. գծ.։)
Նենգեն (դպիրք) զընթերցուածսն, եւ հակառակին. (Եփր. համաբ.։)
Նենգեալ յիւրոց բարեկամաց՝ մեռանէր։ Ի դրանէ մարդկանն նենգեալ սատակեցաւ։ Նենգեցելոցն ի նոցանէ առիթք պսակելոյ լինին. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Գ. 56։ Իսիւք.։)
Աբրահամ զՍառա գործակից ունէր, իսկ ճգնողիս (յոբայ) նենգէր կինն. (Իսիւք.։)
Իմացաւ, թէ նենգեաց նմա։ Անձամբ անձին նենգել։ Առ նենգելն՝ նենգէ նմա հիւղն. (Եզնիկ.։)
Անսովոր ոճով ասի.
Յաչացաւութեան անկաւ ախտ, եւ նենգեցաւ ի տեսութենէ (այսինքն զրկեցաւ). (Սոկր. ՟Դ. 23։)