present;
near, close;
assistant;
— տարի, the current year;
— ամիս, present month;
յ— շաբաթու, in the next week;
— լինել, to be present, to interpose;
յերեսուն — ամսեան, the thirtieth inst.;
յ—սն for the future, henceforth.
· Calfa
Զառաջիկայ զձորն լնուին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Յամենայն առաջիկայ քաղաքս խաղաղութեամբ զմուտն առնել. (Խոր. ՟Գ. 26։)
ԱՌԱՋԻԿԱՅ προκείμενος, παρών. propositus, praesens. որ ասի եւ ԱՌԱՋԱԿԱՑ. Առաջի եդեալն. մերձակայ, եւ ներկայ. եւ Ապագայ. այնինչ՝ զոր ունի ոք տեսանել, կամ առնել, կամ ասել. առջեւի, առջեւը, առջեւը ելածը, առջեւը կեցածը՝ եղածը, ըլլալիքը, ըսելիքը. Որպէս Մօտաւոր. ներկայ. զոր օրինակ.
Առաջիկայ տեսութիւն։ Յառաջիկայում սահմանում։ (Սահմ. ՟Ա. ՟Գ։)
Հաւ առնելով առաջիկայիցս իմոց բանից. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Առաջիկայս գործ։ Ե՛ւս վեհագոյն եւ առաջիկայիւքս ճանաչի. (Պիտ.։)
Զգիտաւորութիւն իրին առաջիկայի բազում անդամ ի մակագրութենէ բանին դիւրածանօթապէս կարէ ոք ի միտ առնուլ համառօտագոյն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Մանաւանդ՝ որպէս Ապագայ. հանդերձեալ.
Անցելոց, եւ առաջիկայից. (Արշ. ՟Ի՟Ը։)
Անցելոյն, եւ այժմուս, եւ յառաջիկայէն փրկեսցէ. (Ժմ.։)
Հասանէ նմա առաջիկայիցն յայտնութիւն։ Յաղագս առաջիկայիցն հոգալ. (Խոր. ՟Ա. 24. 28։)
Դադարէ յառաջիկայ մեղացն՝ զոր գործելոցն էր. (Մանդ. ՟Է. (ուր եւ ներկայութիւնն ի մէջ բերի։))
Յուսով առաջիկայ մեծագոյն շահիցն մխիթարել. (Պիտ.։)
Փարատել զառաջիկայն՝ որ գալոց է գայթագղութիւն. (Յհ. կթ.։)
Վասն առաջիկայ խոստմանցն՝ որ ի թագաւորէն ակն ունէին. (Լաստ. ՟Ա։)
Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
ՅԱՌԱՋԻԿԱՅՍՆ, կամ ՅԱՌԱՋԻԿԱՅՆ. մ. Յառաջիկայ ժամանակս. առյապայ. այսուհետեւ. ասկից ետեւ, ետեւէն, ետքը.
Ունիմք ուսանել եւ գիտել զառաջիկայս. (Սահմ. ՟Է։)
Կասկածիմ յառաջիկայսն, մի՛ գուցէ եւ այլն։ Կասկածէր երկիւղիւ առ ի յառաջիկայսն. (Փարպ.։)
Հատուցից յառաջիկայսն։ Յեւս առաջիկայսն գանձել. (Պիտ.։)
Շնորհակա՛լ լեր, զի պահեցար. եւ աղաչեա՛, զի յառաջիկայսն պահիցիս։ Որ վասն անցելոցն խաղաղութեանց շնորհակալ լինի, ե՛ւ յառաջիկայն պահպանութիւն գտանէ. (Խոսր.։)
first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.
· Calfa
(որպէս նախ երեւեալ աչաց) πρῶτος, πρότερος. primus, prior Նախկին. մին. առաջներորդն. սկզբնական. իշխանական. կանխագոյն. հնագոյն. վաղեմի. առջի, առջինը.
ԱՌԱՋԻՆՔ. πρόγονοι. majores Նախնիք. հարք եւ հաւք. մեր առջեւինները.
որ եւ ՅԱՌԱՋՆՈՒՄ, ՅԱՌԱՋԻՆՍՆ, ԸՆԴ ԱՌԱՋԻՆՍՆ. եւ այլն. πρότερον. prius, primum. իբր Յառաջ. յառաջագոյն. զառաջինն, եւ այլն.
Առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Յամսեանն առաջնում։ Յօրէ յառաջնմէ։ Յառաջնմէ օրէ։ Կարգն առաջին. կարգն երկրորդ։ Իբրեւ զառաջինն։ Ես տէր առաջին, եւ ես նոյն եմ առ յապա։ Եղիցին առաջինք՝ յետինք, եւ յետինք՝ առաջինք։ Յազգացն առաջնոց։ Զաւուրսն զառաջինս։ Զբանն առաջին. եւ այլն։
Յաղագս երիցն ասելի է, ի յառաջնմէն սկիզն առնել։ Յառաջնմէն մինչեւ ցհուսկ յետինն. (Փիլ. իմաստն.։ Եւս. քր. ՟Ա. 8։)
Յառաջնմէն մաքրեսցի ծննդենէն. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Ի զարմից առաջին թագաւորացն. (Խոր.։)
Ըստ առաջնում կարգին. (Եղիշ.։)
Առաջնովք հայրապետօքն. (Պիտ.։)
Յառաջնոցն քան զիս ի մատենագրաց. (Յհ.։ կթ։)
Ած զքահանայապետն հրէից զառաջին ժամանակաւ. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
իբր Անդրանիկ յեղբարս. եւ Երախայրիք ի խայրիս. առաջինեկ.
Զառաջին որդին։ Սորա առաջին՝ արմոգ. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ ՟Ա. 10։)
Առաջնոց արմտեաց. յառաջնոց արդեանց. առաջինք արմտեաց. զառաջինս պտղոց։ Ոչ առցի առաջին արդեանց երկրին. եւ այլն։
Գլխաւոր. պատուաւոր. գլուխ յո՛ր եւ է կարգի.
Առաջին յերիցն։ Քահանայն առաջին։ Մի յառաջին իշխանացն։ Ընդ առաջին բարեկամսն։ Զառաջին սիրելի աւագաց իւրոց։ Որ կամիցի ի ձէնջ առաջին լինել. եւ այլն։
Եկն քրիստոս յաշխարհ փրկել զմեղաւորս, որոց առաջինն ես եմ. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ։)
Լաւագոյն. ազնուագոյն.
Հանդերձ առաջին ամենայն իւղովք. (Երգ. ՟Դ. 14։)
Առաջին իւրոյ գանձուն համարելով. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Իմաստասիրութիւն ընդ առաջինսն ունի զգոյութիւն. (Սահմ. ՟Ե։)
Զորովայն եւ զսնափառութիւն եւ զոր ինչ աստանօր խայտառակութիւնք են՝ ընդ առաջինսն դնեն. (Նիւս. թէոդոր.։)
Յառաջոյ կուսէ եղեալն.
Առաջին կողմն նաւին խրեալ՝ անշարժ մնայր։ Երկայնութիւնն առաջին ... յառաջոյ կողմանէ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 41։ ՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 4։)
Զանիմաստասէր բարս առաջնոցն մերոց։ Ցուցանել զառաջինսն մեր, եւ զբուն հին նախնիս. (Խոր. ՟Ա. 2. եւ 8։)
Առաջինքն մեր. եւ այլն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սկսաւ յուշ առնել զմիոյ միոյ զառաջնոցն քաջութիւնս. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 19։)
Միթէ առաջի՞ն քան զմարդիկ ծնեալ իցես. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Եւ անդ էր յառաջնում, ուր տային զմաննայն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Որպէս յառաջնումն ողորմեցայց ինձ, նոյնպէս եւ այժմ գթացէ՛ք յիս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զոր յառաջնումն բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա հայք. (Փարպ.։)
Որ յառաջնումն չկարաց յաղթել, յայտ է՝ թէ եւ ի վախճանին չկարէ յաղթել։ Զվերջին հարուածսն յառաջնումն ոչ ած ի վերայ նորա. (Եզնիկ.։)
Յառաջնումն իսկ (նուագի յանցանաց) ի բաց թողոյր առանց ուղղութեան. (Երզն. մտթ.։)
Որպէս յառաջնումն ջնջեաց ջրհեղեղաւն, սոյնպէս յերկրորդումն. (Շ. ամենայն չար.։)
Սա յառաջինսն՝ մինչդեռ բարեացն առաւելութեամբ պսակեալ էր. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Մեծ ճգնութիւն եւ աշխատանս ունին ընդ առաջինս այնք, որք դիմեն առ աստուած. իսկ յետոյ գնանեն խնդութիւն։ Բազումք կամեցան ընդ առաջինսն նախ մեծամեծս առնել, եւ յետոյ եւ ոչ զփոքունս կարացին առնել. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Ի՟Ե։) cf. ՅԱՌԱՋՆՄԷ, ԶԱՌԱՋԻՆՆ, ՆԱԽ ԱՌԱՋԻՆ.
πρῶτον, τοπρῶτον. primo, primum Նախ. մի՝ զի. առա՛ջ, մեյմը՝ որ.
Վասն երկուց պատճառաց։ Առաջին՝ զի մի՛ եւ այլն։ Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակի. առաջին՝ զժամանակն. երկրորդ եւ այլն։ Խորհեալ չարաչար իմացմունս. առաջին՝ յզայս եւ այլն. (Խմր։ Եղիշ.։) (Փարպ.։)
Առաջին խօսեսցուք առ կրօնաւորսդ։ Առաջին զհոգւոյն հոգալ կերակրոց, եւ ապա զմարմնոյն։ Ինքն առաջին մարտեաւ, եւ յաղթեաց, եւ ուսոյց զօրինակ պատերազմին. (Շ. ընդհ.։) (Իգն.։)
Ոչ խոնարհէին միմեանց, թէ մինն զամբարտաւանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։) cf. ՆԱԽ ԱՌԱՋԻՆ.
cf. Երախայրիք.
· Calfa
Բերին երբեմն գինի ի սենեակսն՝ առաջնապտուղս. (Վրք. հց. ՟Ե.) (իբր յառաջին խաղողոյ, կամ նորահաս գինի։)
that is created first.
· Calfa
Որպէս Նախաստեղծ. եւ նախաստեղծեալ.
Առաջնաստեղծ մարդ։ Զամենայն արու անդրանիկ քառասնօրեայ նուիրել տեառն վասն անդրանիկ առաջնաստեղծ մարդոյն յանցանաց. (Զքր. կթ.։)
Ածես ի լրութիւն առաջնաստեղծ հարստութեանն։ Յետ նախակարգ յօրինուածոյն առաջնաստեղծ լինելութեանն. (Նար. կգ։)
first.
· Calfa
Որ լաւ եւս ասի՝ Առաջին. առաջնորդ.
Յամին առաջներորդի (կամ առաջնորդի) բաղտասարայ. (Դան. ՟Է. 1։)
author, creator;
captain, chief, conductor, guide, escort, director, guardian, rector;
ordinary principal, provost, overseer, prelate, superior, father;
— կարգել, to set over.
· Calfa
ὀδηγός. viae dux. Յառաջագնաց ուղեցոյց. ճամբայ ցցնօղ՝ տանօղ
ἠγεμών, ἠγούμενος, ἁρχηγός, προηγούμενος, προεστώς. dux, princeps, praeses, rector, praepositus, praefectus եւ այլն. Առաջինն կամ գլխաւորն յամենայն տնտեսութիւն քաղաքական եւ եկեղեցական. վարիչ. ուղղիչ. թագաւոր. իշխան. վերակացու. հեղինակ. եպիսկոպոս. վանահայր. պարագլուխ. զօրագլուխ. եւ այլն։
ἁρχιγετής, ἑξηγετής. author, expositor, interpres. Նախկին մատենագիր, շարագիր. մեկնիչ. պատմիչ. օրէնսուսոյց.
πρῶτος. primus. cf. ԱՌԱՋՆԵՐՈՐԴ. այսինքն Առաջին.
Յամին առաջնորդի դարեհի։ Յամին երեսներորդի եւ առաջնորդի, եւ այլն. (Դան. ՟Թ. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 42։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 23։)
Նոխազ՝ առաջնորդ հօտի։ Կոյրք են՝ կուրաց առաջնորդ. (Առակ. ՟Լ. 31։ Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 14. եւ այլն։)
Տեսանողականքն աչէք՝ չունին պէտս առաջնորդի. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
Տեղեակ առաջնորդօք գալ, կամ փախչել. (Փարպ.։)
Առաջնորդ կենաց ... առաջնորդեա՛ մեզ գնալ ի ճանապարհս քո։ Առաջնորդ եղեն մեզ ուղիղ գնացիւք ի շաւիղս արքայութեան երկնից։ Նախաշաւիղ եւ առաջնորդ կենացն յաւիտենից՝ ո՛վ սուրբ վկայք. (Ժմ.։)
Անկաւ ի վերայ նորա մէգ եւ խաւար, եւ շրջեալ խնդրէր առաջնորդս. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Զաստուած՝ զհայրն, եւ զիշխան առաջնորդն աշխարհի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։) որ եւ ասի ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՊԵՏ։
Տացէ զքեզ պատուիրանաւ առաջնորդ ի վերայ իսրայէլի։ Իշխանք յուդայ առաջնորդք նորա։ Դու ես մեր առաջնորդ փոխանակ յուդայի։ Առաջնորդ ի վերայ ամենայն զօրացն։ Առաջնորդ նազովրացւոց հերձուածոյն. եւ այլն։
Առ եզեկիայիւ հրէից առաջնորդաւ։ Ընդ պարսիկ առաջնորդաւ վարիլ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
Ի դամասկասցւոց առաջնորդէն փախուցեալ. (Պրպմ. ՟Բ։)
Առաջնորդովք եւ գրովք սրբովք ազգի ազգի ուղղութիւնս ցուցեալ. (Խոսր.։)
Մեծա առաջնորդաց. (Նար. մծբ.։)
Մի՛ ոք յեղբարց տրտնջող լիցի զառաջնորդէ իւրմէ. (Շ. ընդհ.։)
Մի՛ ինչ զառաջնորդին զտնօրէնութիւնն քուզել. (Բրս. հց.։)
Առաջնորդքն մեր եղեն խորհրդազգածք. (Դիոն. եկեղ.։)
Ըստ առաջնորդին իւրոյ աւանդութեան՝ աստուծոյ եւ աստուածայնոցն հպել։ Ի գիր հանել զնա, եւ զառաջնորդն նորա։ Ընձեռեն առաջնորդի ընծայման. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
χειραγωγός. manuducens. Ունօղ զձեռանէ.
ἁνάδοχως. susceptor, fidejussor. Կնքահայր. որ ընդունի զոք ի սուրբ աւազանէ.
Որ առաջնորդ եղեւ այնց դպրութեանց. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 32։)
Ոչ գտցի առաջնորդ ազգի անօրինի. իսկ պահէ զօրէնս, երանելի է. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 18։)
Իմաստութեան առաջնորդ։ Առաջնորդ բանին. (Իմ. ՟Է. 15։ Գծ. ՟Ժ՟Դ. 11։)
Առաջնորդ առաքինութեանն մաքսաւորք եւ ձկնորսք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Առաջնորդ գտեալ յոգնապատիւ կարգաց. (Յհ. կթ.։)
Առաջնորդ խաղաղութեան. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Զառաջնորդ կենացն սպանէք. (Գծ. ՟Գ. 15։)
Առաջնորդ կորստեան աշխարհիս լինէր. (Փարպ.։)
Առաջնորդ լինել հիքութեանց, կամ ձաղանաց, եւ այլն. (Պիտ.։)
Եւ իբրեւ Միտք առաջնորդական.
Յիշխանական առաջնորդին ի բանականի յոգւոջն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 6։)
ὀδηγής, ἠγούμενος, ἁρχηγός, δημαγογός. dux, princeps, rector. եւ այլն. Սկզբնապատճառ, վարդապետ, ուսուցիչ. կամ յառաջ վարօղ եւ առիթ յո՛ր եւ է բանի. եւ բերան ժողովրդեան.
belonging to a prelate;
that conducts, that regulates.
· Calfa
Առաջնորդական հանդէս, կամ պսակ, կամ իր եւ կոչումն. (Յհ. կթ.։ Նար. կուս.։ Շ. ատեն.։)
Եւ Առաջնորդօղ. ունօղ զզօրութիւն առաջնորդելոյ.
Առաջնորդական աջ արարչին. (Պիտ.։)
Առաջնորդական քո ցուպ. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Իբր նախաշաւիղ առաջնորդական յանտարակոյսն յարկ հրաւիրեաց. (Նար. մծբ.։)
Հոգի ուղիղ առաջնորդական. (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ) (Շար.։)
Արեգակն, զոր ոմանք առաջնորդական ասացին գոլ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Հանճարն առաջնորդական խափանեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Իշխանական առաջնորդականն ի ներքս ի դրաստին է (յոգւոջ)։ Այժմ ի մարմնիս իմում իշխանական առաջնորդականն ըստ գոյացութեան է, իսկ ըստ զօրութեան յիտալիա, կամ ի սիկիլիա. (Փիլ. այլաբ.։)
Սրտի (այսինքն մտաց) մաքրութիւն՝ ի մեզ առաջնորդականիս. (Նիւս. կուս. ՟Դ։)
Որ զառաջնորդական միտս լուսաւորէ։ Իմաստութիւնն զառաջնորդական միտս ստացեալ ունի. (Յճխ. ՟Գ. եւ ՟Է։)
ՅԱռաջնորդական միտս նոցա տպաւորեալ. (Շար.։)
Միտքն՝ որ է առաջնորդական հոգւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Զառաջնորդականին իմոյ կախեալ զպարանոցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որոց կուրացեալ է առաջնորդականն. (Խոսր.։)
ἠγουμενικός principalis, τὸ ἠγεμονικόν. princeps Սեպհական առաջնորդաց եւ առաջնորդութեան.
Առաւել սեպհականեալ մակդիր մտաց, որ է որպէս առաջնորդ բանական հոգւոյն. յն. ἠγεμονικόν. որ եւ ԱՌԱՋՆԱԿԱՆ, եւ ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ ասի.
chief of authors or prelates.
· Calfa
Գլխաւոր պետ եւ առաջնորդ.
Վայելչաբար նուիրեալ եւ ընծայեցուցեալ առաջնորդապետին աստուծոյ։ Կրտսերագոյնն՝ նորա երիցագունին իշխան է եւ առաջնորդապետ. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
Ի մերոց առաջնորդապետաց եւ վերակացուաց իմաստասիրութեան՝ ի պղատոնէ ասեմ, եւ յարիստոտէլէ. (Անյաղթ պորփ.։)
immoderate thirst of dignity or power.
· Calfa
φιλοπρωτεία. primi loci cupiditas. Սէր առաջնորդութեան.
Բազում ցանկութեամբ առաջնորդասիրութեամբ ետ զանձն իւր (մոնտանոս) ճանապարհ լինել թշնամւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 16։)
to Conduct, to lead, to guide, to command, to head, to rule, to govern, to direct, to escort, to accompany.
· Calfa
ὀδηγέω, ἠγέομαι, κυβερνάω. duco, conduco, rego, guberno. Լինել առաջնորդ ուղեցոյց. տանել ընդ ճանապարհ. ուղղել. վարել. յաջողել. առաջի երթալ.
Առաջնորդեա՛ ժողովրդեանն այնմիկ ի տեղին՝ յոր ասացի քեզ։ Առաջնորդեաց արդարոյն ի շաւիղս։ Առաջնորդեաց նոցա ընդ ճանապարհ սքանչելի։ Աստղն առաջնորդեաց նոցա։ Առաջնորդեսցէ մեզ աստուած փրկիչ մեր։ Ո՛ տէր փրկեա, ո՛ տէր առաջնորդեա՛։ Յուդա մի յերկոտասանիցն առաջնորդէր նոցա, եւ այլն։
Կամ որպէս յն. Ղեկավարել.
Առաջնորդեն ամբարիշտք նենգութեանց. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Երկու ծերք՝ դատաւորք, որք համարէին առաջնորդել ժողովրդեանն. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Կամ իբր Հովուել.
Արածէր զնոսա. յանմեղութիւն ձեռաց իւրոց առաջնորդէր նոցա. (Սղ.։ ՟Հ՟Է. 72։)
Եւ մանաւանդ՝ Վերակացու եւ իշխան լինել. վարել զիշխանութիւն. առաջին լինել ի տնտեսութեան, եւ այլն.
Ե՛լ դու, եւ ամենայն ժողովուրդ քո՝ որում դուդ առաջնորդես. (Ել. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Սիմոն ոմն առաջնորդէր տոհմին իւրոյ։ Առաջնորդէր յովնաթան իբրեւ ի բերանոյ նեէմայ, եւ այլքն զկնի կցէին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 4. եւ ՟Ա. 23։ ) Սոյնպէս եւ յայլ գիրս։
Ուսուցանել, ցուցանել զճանապարհ. եւ Տանել ընդ ճանապարհ. վարել.
Ծառայ աստուծոյ, առաջնորդեա՛ ինձ զճանապարհս փրկութեան։ Առաջնորդեա՛ ինձ տէր զնեղ եւ զնուրբ ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։ Եփր. աղօթք.։)
Շքով եւ պատուով առաջնորդէր նոցա զերկայնութիւն ճանապարհին անդրէն յերկիրն հայոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հովուել զհովուեալս, եւ առաջնորդել զառաջնորդեալս. (Մաշտ.։)
Ոչ ոք գոյր, որ առաջնորդէր նոցա զքահանայապետութիւնն. (Բուզ. ՟Գ. 15։)
Առաջնորդեցայց ի լուսաւորացն։ Առաջնորդելով ի գլխաւորագունէ ումեմնէ. (Պիտ.։)
Այրուձին հայոց ի ձեռն նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որք փախչին յեգիպտոսէ, առաջնորդեսցի նոցա սեամբ լուսոյ. (Նեղոս.։)
conduct, command, governance, direction;
provost-ship, prelature.
· Calfa
κυβέρνησις. gubernatio, προστασία, praefectura, πρωτεῖον, primatus, եւ այլն. Իշխանութիւն առաջնորդական. վերակացութիւն. ղեկավարութիւն. հրամանատարութիւն. զօրավարութիւն. առաջինն գոլ յիմիք կարգի. գլխաւորութիւն. եպիսկոպոսութիւն. վարդապետութիւն. (եւ իբր ի թանձրացեալն՝ Առաջնորդ).
Ջեռուցանէր զնոսա (սիւն ամպոյն) ի ցրտոյ սառնամանեացն ի գիշերապահութեան առաջնորդութեանն. (Ագաթ.։)
Զբարերար տէրն ընդ մե տեսանեմք յառաջնորդութիւն. (Եղիշ. ՟Ե։)
Լուսաւորականաւն նորա (հրեշտակի) առաջնորդութեամբ ի սրբազան տեսութիւնն աստուծոյ վերադրիլ. (Դիոն. երկն.։)
Մկրտութիւնն յովհաննու լինէր առաջնորդութիւն հանդերձեալ հաւատոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ի խրատ եւ յառաջնորդութիւն վերին զօրացն. (Յճխ. ՟Դ։)
Յորդորօղ յանսխալ առաջնորդութիւն հաւատոյն։ Այսպէս ի յառաջնորդութենէ բանիս երեւեցան փարթամութիւնք. (Պիտ.։)
ἠγεμονία, χειραγωγία, προοδοποιεῖν. conductio, manuductio, viam parare. եւ այլն. Առաջնորդելն, եւ իլն. ուղղելն, հորդելն զճանապարհ, յառաջ վարումն. իբր ձեռամբացի տանելն ի ճանապարհ կամ ի գործ ինչ. յաջողումն. հրահանգք.
Զի այսպէս լինիցի մեզ առաջնորդութիւն սիրոյն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Ամենայն յօրինուածք (բարեխառնութեան) երկրի ի բարւոք առաջնորդութենէ վերին բնութեանցն լինին. (Վեցօր. ՟Գ։)
Որ հանճարեղն է, զառաջնորդութիւն ստասցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Որոց ոչ գոյ առաջնորդութիւն, թօթափին իբրեւ զտերեւ։ Յանձն առ յովնաթան զառաջնորդութիւն։ Այց առնել հրէից առաջնորդութեամբ եզրի. եւ այլն։
Յովհաննէս տեղի տայր քրիստոսի գլխաւորութեանն եւ առաջնորդութեանն։ Մե՛ծ է առաջնորդութիւն եկեղեցեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 14։)
Սա ի բազում իրս վերակացու առաջնորդութեամբ առաքեալ ի սանատրկոյ։ Միաբանեալ եւ նոցա առաջնորդութեամբ ներսեհի. (Խոր. ՟Բ. 34։ ՟Գ. 29։)
Զառաջնորդութիւնս հասարակաց ստանան. (Պիտ.։)
Որ կալաւ զառաջնորդութիւնն ամս վեց. (Յհ. կթ.։)
Արծաթսիրութիւնն վնասակար է առ թագաւորս եւ դատաւորս. բայց առաւել առ հոգեւոր առաջնորդութիւնս. (Շ. ընդհանր.։)
Ամենայն վարժապետաց նորայն եդեալ լինէր առաջնորդութիւն. (Պիտ. (ուր կայ եւ ՟Ա նշ)։)
Կարող է վերանալ ելանել (մարդն). եւ ի սքանչելի առաջնորդութիւնս (աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Զ։)
forward, before;
— կողմանէ, in front of, in presence of;
յառաջոյ քան, before.
· Calfa
Զներկայութիւն նորա առաջոյ կողմանէ։ Առաջոյ կողմանէ խորանին։ Առաջոյ կողմանէ խարիսխ ձգել. (՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 8։ Ել. ՟Ի՟Զ. 9։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 30։)
Առաջոյք եւ զկնիքն. (Եղիշ. խաչել.։)
Ի հանդիպոյ, յառաջոյ կողմանէ. առջեւէն.
Հասին ի վերայ նորա առաջոյ եւ զկնի։ Լի էին աչօք առաջոյ եւ յետոյ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ Յայտ. ՟Դ. 6։)
Առաջոյ տեսանելով զզօրագլուն յաղթութեան. (Եղիշ. ՟Ա։)
Կամ Ի մօտոյ. յառաջիկայս. մերձ ընդ մերձ. եւ Առժամայն.
Բազում ինչ այն է, որ արդ առաջոյ պատրատեալ եմք։ Եւ կամ որ այլ իրք առաջոյ լինելոց էին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Եւ էր որ անդէն իսկ մօտալուտ առաջոյ ի նոյն ի նմին ժամանակի դէմ յանդիման ցուցանէ. (Ագաթ.։)
ԱՌԱՋՈՅ ՔԱՆ. նախադր. Յառաջագոյն. կանխեալ.
Գտանես զնա անդ առաջոյ քան զքեզ. (Սիր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Այրուձի գումարեցէ՛ք առաջոյ քան զիս, եւ յանդիման լիջիք ինձ յապար աշխարհի. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որ կային յառաջոյ կամ յառաջագոյն.
Առաջոյքն եւ զկնիքն. (Եղիշ. խաչել.։)
Իսկ առաջոյքս ի յատկագունիցն մինչեւ ի սեռականագոյնսն եկեալք ի վեր՝ սեռք ասին եւ տեսակք. (Պորփ.։)
ἕμπροσθεν, κατὰ πρόσωπον, ἑκ πρώρας եւ այլն. ante, coram, ex prora. եւ այլն. Որ ինչ կայցէ առաջի, կամ յառաջ կոյս յանդիման աչաց, հանդէպ երեսաց. առջեւի, դիմացի. ուստի ԱՌԱՋՈՅ ԿՈՂՄԱՆԷ. առջեւի դիէն, առջեւէն.
packthread, string;
waxed thread;
rope, cord, line;
thread.
· Calfa
(լետնաբար ի, ի-ա հլ. գրծ.-ով) «չուան» ժղ. դ. 12. Ագաթ. որից առասանակ «բարակ չուան» Աթ. ստեփ. առասանել «չուանով քաշել» Մագ. թղ. 133. նոր գրա-ևանում առասանն է «հաստ դերձան կամ որ նոյն է՝ շատ բարակ չուան. տճկ. սիջիմ»։
= Պհլ. *rasan, որից պրս. [arabic word] rasan և կամ [arabic word] varsan «չուան». այս բառը ունե-ցած պիտի լինի նաև «սանձ» նշանակութիւ-նը, որ սակայն չէ աւանդուած. հմմտ. ցեղա-կից ձևերից սանս. raçana-«չուան, առա-սան, սանձ, գօտի», raçmi «սանձ». հեն-դուստ. [arabic word] ras «սանձի փոկերը», գնչ. ras-moz «օանձ», զազա [arabic word] rssanə «չուան», մինջ. lzsá «չուան»։ Իրանեանից են փոխ առնւած նաև արաբ. [arabic word] rasan «չուան. 2. տաւառի քթին անցուած սանձը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 637), արամ. risna, եբր. [hebrew word] resen «սանձ», նոյնպէս և հայ. երա-սան, երասանակ, ապարասան, ապերասան բառերը՝ որոնք պահած են իրանականում կո-րած նշանակութիւնը (տե՛ս այս բառերը)։-Հիւբշ. 107։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւնախ ԳԴ, ՆշԲ պրս. արաբ. ռէս, ռէսէն, ռիսման, ռիշ-թէք, լտ. restis։ Տէրվիշ. Altarm. 91 և Նախալ. 82 առասան բառը բաժանելով երասանակ և ապերասան ձևերից՝ կը-ցում է յն. ἀγχόνη, զնդ. aγana հոմա-նիշներին, որով հետևցնում է թէ ըստ օրինի պիտի լինէր առւաձան, Pictetբ տպ. Բ 206 պրս. rasan, սանս. rāçana «չուան» ևն։
(պ. ար. ռէս.) σπαρτίον, σχοῖνος, κάλως. filum, restis. Չուան. ճոպան. պարան. լար. թել.
Առասան երեքկին ոչ վաղվաղակի խզեսցի. (Ժղ. ՟Դ. 12։)
Արկանել առասանս ի կապանս կրծիցն գելարանացն. (Ագաթ.։)
Առասանք ձգողականացն խզեցաւ։ Կարծր կամ ստուար առասանաւ։ Առասան յուսոյն. (Նար.։)
Բազմութեան առասանիցն յոսկւոյ եւ յարծաթոյ օղամանեկօք կախեալ։ Յառասանիցն այն պարպատեալ զմէջսն։ Ի խաւարչտին խորափտէ առասանով բերեալ. (Մագ.։)
Գելարանօք, անուօք, եւ առասանօք. (Շար.։ (Աստի կազմին եւ բառքն ԱՊԱՐԱՍԱՆ, ԵՐԱՍԱՆԱԿ, եւ այլն։))
to tie with string;
to cord.
· Calfa
Առասանաւ ձգել. չուանով՝ թելով բռնել քաշել.
Կէթ կարթիւ կոշկոճահոսն առասանեալ. (Մագ. ՟Խ՟Ա։)
իբր Առասել. ճառել. խօսել.
Կարկատուն բանիւք առասանել. (Մագ. ՟Խ՟Գ։)
name, title;
diction, elocution;
tale, recital.
· Calfa
Գրէ զմարգարէիցն առասանութիւնս։ Պղատոնական նորագոյնս առասանութիւն. (Մագ. ՟Ե. ՟Ի՟Թ։)
Ի միտ առնուլ զվարդապետական առասանութիւնն. (Շ. յկ. ՟Խ՟Թ։)
Զտէրունականն զառասանութիւն. (Կանոն.։)
Որոյ կոչեցաւ անուն յիսուս ըստ հրեշտակին առասանութեան. (Թէոդոր. կուս.։)
Ըստ առոգանութեան, առասանութիւն զոլորակութիւնս շեշտիցն ասէ՝ բթին եւ պարուկին. (Ոսկիփոր.։)
Խտրութեամբ մաքրել զբան եւ զբայ եւ զգիր՝ մաքուր եւ վճիտ առասանութեամբ. (Մագ. քեր.։)
Որպէս Առասացութիւն. ասացուած. բան. ճառ. որպէս յն. լտ. λόγος, διάλογος, χρησμός. oratio, sermocinatio, oraculum.
Եւ որպէս Առոգանութիւն. προσῳδία. accentus vocis.
fable, fiction, tale, romance, novel;
apologue;
mythology;
enigma.
· Calfa
(ի բայէս Առասել, եւ ի մասնկանէս պել. որպէս ի լտ. ֆա՛ռի, ուստի կազմի ֆապէլլա, ֆա՛պուլա լծ. ընդ յն. վա՛լլօ, վլի՛մա արկանել, արկուած). μῦθος, πρόβλημα, αἵνιγμα. fabula, fabella, projectum, aenigma. Առասացութիւն մտացածին. յօդեալ պատմութիւն. սուտ զրոյց. շինծու խօսք.
Չհայել յառասպելս։ Յառասպելաց պառաւանց հրաժարեսջի՛ր։ Առասպելաց զհետ երթեալ. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 4։ ՟Դ. 7։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։ Առասպելեաց՝ գրի, Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 7։ Շ. թղթ.։)
Եւ Յարմարական յօդուած պատմութեան ի դիմաց կենդանեաց եւ տնկոց, որ եւ Առակք ասին. եւ Բանաստեղծական կեղծիք ի վերայ դից. որ եւ դիցաբանութիւնք. եւ Վիպասանութիւնք նուագեալք առ հինս.
Առ սա ինձ ի ճահ ելանէ քերթողական առասպելն, որ ասէ. բազում անգամ աղուէսք թագաւորել խորհեցան, բայց շունք ոչ առին յանձն. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Յունական պերճ եւ ողորկ առասպել։ Առ այսոքիւք եւ աշխարհիս մերոյ առասպելք զբազմահմուտ ասորին արդարացուցանեն. (Խոր. ՟Ա. 31. եւ 17։)
αἵνιγμα. adagium. Առած. զրոյց վճռական եւ խորհրդաւոր.
πρόβλημα. propositio. Առեղծուած. առակ. իբր խրթնաբանութիւն, եւ առարկուած նմանաբանական. հանելուկք. (Դատ. ՟Ժ՟Դ. 12. 19։)
Որպէս ասէ հին առասպելն, յանօրէն ձեռաց ելցէ վնաս. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 14։)
Որպէս առասպելն ասէ, թէ մարդ եւ ոչ բարդ, բայց սակայն մարդ. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Փոքր ինչ արդեօք առասպելաւ վարիլ պարտ է, եթէ եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Արդարանալ թուի առասպելին, որ ասի ի մէջ գեղջկաց, թէ քո շարայի որկորն է, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Առակ նշաւակի. զրոյց ի բերանս բազմաց առ ի ծանակել զոք, կամ շշնջել զնմանէ.
Զի առասպել զիս արասցես ի կենցաղումս. (Առ որս. ՟Դ։)
ԱՌԱՍՊԵԼ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԳՐԵԼ. Ասել՝ խօսել՝ գրել զառասպելս կամ զառակս.
Ամենեքեան առասպելս արկանեն. (Եզնիկ.։)
Ա՛րկ մեզ զառասպելն քո, եւ լուիցուք լնա. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Որք զառասպելսն գրեցին. յն. առասպելաբանք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
adj. s. narrator, fabulist;
mythologist;
romancer;
quack, story-teller.
· Calfa
μυθολόγος կամ μυθολόγουν, fabulator. Որ խօսի կամ գրէ զառասպել, . առասպելախօս.
Դայեակ եղեւ կրետացւոյն այնմ, եւ առասպելաբանի. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ ելցուք զհետ առասպելաբանիցն՝ ընդ անկոխն գնալով ճանապարհ. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Ուստի՞ քեզ այդ, եւ կամ յորո՞ց աւանդողաց, եւ կամ յառասպելաբանաց. (Առ որս. ՟Զ։)
Այսոցիկ՝ որ առասպելաբանացն եւ այնոցիկ՝ որ եւ այլն. (Նիւս. կազմ. լ։)
Եւ իբր Առասպելաբանական, առասպելական.
Առասպելաբան բաղբանջանք, կամ ուսումն, կամ գիտութիւն. (Անան. եկեղ.։ Արծր. ՟Գ. 5։ Ճ. ՟Ա.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
to tell tales, to talk nonsense.
· Calfa
Զմտաւ ածել զոր ինչ ոչն է, եւ ստեղծուլ, եւ առասպելաբանել. (Աթ. ՟Բ։)
Որ յաղագս մարմնափոխութեանն նոցա առասպելաբանեն. (Նիւս. կազմ. լ։)
Որպէս չար փիլիսոփայքն առասպելաբանեցին. (Շիր.։)
Զայս տեղի առասպելաբանելով վիպասանքն։ Զսմանէ երգիչքն գողթան առասպելաբանեն. (Խոր. ՟Բ. 47. 58։)
Որք առասպելաբանեն, ասեն՝ թէ պռիմիթեւս գողացաւ երբեմն յաստուածոցն հուր, եւ շնորհեաց մարդկան. որ է այլաբանութիւն. (Սահմ. ՟Բ։)
Եղեւ սով. վասն որոյ առասպելաբանիւր յոմանց, թէ ես կորեակ ծածկեալ կայի ... եւ զանց առնէին զինեւ բազմութիւնք գնողաց, եւ ոչ գտանէին զիս. (Մովս. կաղնկտ.։)
μυθολογέω. fabulor. Առասպելս որպիսի եւ իցէ խօսել, գրել, յօդել, նուագել.
tale, fable, story;
tales, idle talk;
quackery, romancing;
mythology.
· Calfa
Եթէ հաւատալ արժան է առասպելաբանութեանդ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի հետ անցանելով առասպելաբանութեանցն. (Պիտ.։)
Որպէս եւ հեթանոսաց առասպելաբանութիւնքն ասեն. (Ոսկ. հռ.։)
Ուրեմն ի հրէականն եմք առասպելաբանութիւն կործանեալք. (Լմբ. ատ.։)
Առասպելաբանութիւնն դիւրին եղեւ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
cf. Առասպելաբան.
· Calfa
Եւ զայլոց աստեղաց զիւրաքանչիւր ուրուք ղանուացն կոչմունս առասպելագրացն ընձեռեցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
μυθογράφος. fabularum scriptor. Գրօղ զառասպելս.
cf. Առասպելաբան.
· Calfa
Առասպելախօսք, եւ քննիչք իմաստութեան. (Բարուք. ՟Գ. 23։)
Լի երկրաւոր իմաստութեամբ, առասպելախօս, եւ առակարկու. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։)
Ո՞վ ոք ոչ զարհուրի եւ դողայ ի յառասպելախօս եւ ի դատարկ բանից. (Եփր. պհ.։)
Ապականին յառասպելախօս բանս նոցա. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
μυθολόγος fabulator Առասպելաբան. եւ առակախօս.
Եւ μυθολογικός. mythologicus, fabulosus. Առասպելաբանական. առասպելական.
romantic, fabulous.
· Calfa
Առասպելական բանք։ (Եզնիկ.։ Եղիշ. յես.։ Եփր. պհ.։)
Առասպելական սհաբանութիւն, կամ հնչմունք, կամ կրթարան (քերթողաց). (Պիտ.։)
Առասպելական ստեղծուած (այսինքն ստեղծաբանութիւն). (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սկսայց առակ, ոչ առասպելական, այլ որ է ճշմարիտ առակեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Փախիցեն ի վաղենտիանոսէ, եւ յառասպելական յաւիտեանց. (Առ որս. ՟Ը։)
Առ որովք ասեն լեալ զարմանալի ինչ առասպելականք (յն. առասպելաբանեալք). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անհաստատունք եւ առասպելականք ոչ քննողացն ասացեալքն թուեսցին. (Նիւս. երգ.։)
Մերթ իբր Առասպելախօս. բանդագուշեալ. աղճատեալ.
Երթեալ հանդիպիս, զոր միշտն խնդրես, եւտիքեայ առասպելականին. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
μυθικός, μυθολογούμενος. fabulosus, fictus. Առասպելեալ. ստայօդ. շինծու.
Եւ իբր Առասպելանման. μυθώδης. fabulosus.
who tells idle stories, novelist, who spreads news;
fabulist;
fabulous.
· Calfa
Պատմօղ առասպելաց. գրօղն, եւ մանաւանդ՝ գիրքն.
Ուռճանայր առասպելապատում ճառիւքն. (Պի։)
Ի հմտութիւն ածեալ նոցին առասպելապատում մատենիցն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Առասպելաբան.
· Calfa
Որ առասպելս արկանէ. առասպելապատում. առասպելագիր.
Առասպելարկուք զնեղոս գետոյ ասեն մեղր խառն ընդ ջրոյ բղխե զմետասան օր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Առասպելաբանեմ.
· Calfa
Առասպելաբանել. առասպելագործել. յօդել. այլաբանել.
Բազում այլ ինչ զնմանէ առասպելեաց։ Դոյնպէս եւ զհարսանեացն առասպելեալ երգեն. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 47։)
Քան զհեթանոսականացն առասպելեալ աստուածաբանութիւնսն. (Շ. թղթ.։)
fabulously.
· Calfa
Զգաղափարսն առնլի է բարոյապէս եւ առասպելօրէն. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
ceiling, roof;
floor;
garret.
· Calfa
, ի-ա հլ. (հմմտ. սեռ. առաս-տաղաց Եփր. աւետ. 324) «առիք, ձեղուն, հճոռք» ՍԳր. Յհ. կթ. Նար. «սենեակի յատա-կը՝ տախտակամած՝ որ ներքնայարկի ձե-ղունն է» Եփր. աւետ. 324. «երկինք» Ոսկ. յհ. Բ. 1. «քիմք, բերնի ձեղունը» Ոսկիփ. Մխ. բժշ. (ռմկ. բերնին թավանը, որ է թրք. «ձե-ղուն»), որից առաստաղակալք Բ. մաև. ա 16. առաստաղակեալ «առաստաղով ծած՝ կուած» Վկ. գողթ. 17։
= Բնիկ հայ բառ-հնխ. slel-«դնել, զե-տեղել, բարձրացնել, կանգնեցնել, ցից, սիւն, յենարան» արմատից, առ մասնիկով, ենչպէս առասպել։ Ժառանգ ձևերը տե՛ս ստանալ, ստեղծ և ստեղն բառերի տակ։ Այստեղ յիշելի են սանս. sthála-«բարձ-րութիւն, գետին», յն. στελλω «սարքել, պատրաստել», σταλις «ցից», στολος, στολή «սառօ». ատտ. στήλη, դոր. στάλα, թես։ Ἀτάλλα «սիւն», հիսլ. stallr «խորան, մսուր, ախոռ», անգսք. steall «ախոռ», stellan «հաստատել», հբգ. Stal «բնակավայր, բնա-կարան», stellan «հաստատել, կանգնեցնել», stollo «ցից, յենարան», ինչպէս նաև g, d, p աճականներով՝ անգսք. stealc «բարձր կանգնած, ցից տնկուած», անգլ. stelt «զիռ». հիսլ. stolpi «սիւն, ցից», գերմ. stulpe «կափարիչ», stulpen «խուփը դնել», ռուս. cголбъ «ցից, սիւն» (Pokorny 2, 643-6, Boisacq 908)։-Աճ.
ՆՀԲ դնում է պրս. առասթագ՝ որ գոյու-թիւն չունի (տե՛ս տակը ՓՈԽ.)։ Տէրվիշ. Altarm. 40 առ մասնիկ+ստաղ, որ հա-մեմատում է յն. στεγος «պոռնկանոց», στέγη «յարկ. տուն», հսլ. cтеля, լիթ. stogas «տանիք» բառերի հետ (տե՛ս և թաքչել)։ Վերևի մեկնութիւնը տուած էի, երբըս-տառուեռ Liden-ի ստուգաբանութիւնը, հրտր. Göteborgs Hogskolas Arsskrift, 1933, էջ 41-42։ Հեղինակը նոյնպէս ա-ռաստաղ մեկնում է առ նախդիրով հնխ. çtel-արմատից, բայց առնում է Stel-«տարածել, փռել» և ո՛չ թէ stel-«հաս-տատել»։ Իր մեկնութեան հետ ճշտիւ հա-մաձայն են գալիս հսլ. stelja «առաս-տաղ» և ռուս. стель «սենեակի ծածք», որոնք նոյն stel-«տարածել» արմատից են բխում։ Բայց աւելի յարմար է թվում stel-«հաստատել», իբրև շինարարա-կան բառ։ Նշանակութեան կողմից էր բոլորովին նոյնանում է տանս. sthála-«գետին», ըստ որում հյ. առաստաղ նը-շանակում է նաև «սենեակի յատակը»։ Բայց թերևս պէտք է և իրար հետ նոյ-նաոնել հնխ. stel-«տարածել» և stel-«հաստատել», որոնք Pokorny 2, 643 իբրև առանձին արմատ է յիշում։ Առա-ջինի տակ սակայն ունի միայն հսլ. štelja «տարածել» և լտ. latus «լայն». ուրիշ լեզուների մէջ չէ աւանդուած։ Drnout-Meillet 501 թէև ւշում է la-tus=stelja կապակցութիւնը, բայց բա-ւական անվստահ ձևով։ Արդէն Boisacq Չ08 հսլ. stelja «տարածել» դնում է հնխ. sthel-«կանգնիլ» արմատի տակ, որով ընդունած է լինում երկու արմատ-ների նոյնութիւնը։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. առըսդախ, Զթ. այըսդօխ, առըսդոխ, Սվեդ. առըսդ'ուղ՝ «առաստաղ. 2 բերանի քիմք» (հմմտ. թրք. թավան «ձե-ղուն. 2. քիմք»)։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են փոխառեալ թրք. ղւռ. arəstaq ❇ (Եւդոկիոյ բարբառ), arəsduγ (Կարնոյ բարբառ), arəsdaq (Կե-սարիոյ բարբառ), arəsdaγ (Սեբաստիոյ և Տարէնտէի բարբառ), arəsdax (Ատանայի բարբառ) «առաստաղ». օր.՝ bu giin evin arəsdaγənə aldəm «այսօր տունը վերից են ածոմ էնկ. arəsdak, Ատն. arəsdax «ա-ռաստաղ»։ Այս բոլորի մասին տե՛ս Արևելք 1888 նոյ. 1-9, Բիւրակն 1898, էջ 626, 712, 789 և 1899, էջ 798, Ծաղիկ 1891, էջ 89-90 և Յուշարձան, էջ 328։ Նոյնը [arabic word] arastaq ձևով և «ձեղուն» նշանակութեամբ ունի Будаговъ, Cpaв. cлов. туp.-тaт. I, էջ 23 իբրև հայերէնից փոխառեալ բառ։
պրս. առասթագ ὅροφος. tectum. Ձեղուն. ցու. յարկ տան կամ սենեկի. ծածկոյթ յարկաց. առիք, ծածք.
Ի հիմանէ մինչեւ ցառաստաղն։ Բացեալ զառաստաղն՝ իջուցին զմահիճսն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 9։ Մրկ. ՟Բ. 4։)
Հրդեհակէզ եղեալ առաստաղ փայտակերտ եկեղեցւոյն. (Յհ. կթ.։)
Պարփակեա՛ քո ձեռամբդ զառաստաղ տաճարիս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Նմանութեամբ՝ Երկինք.
Կամի՞ս տեսանել զգեղեցիկ առաստաղս. յորժամ գիշերն ժամանէ, տե՛ս ազրդարեալ զերկինս աստեղօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
ԱՌԱՍՏԱՂ. Քիմք. վերնայարկ բերանոյ.
Զհամ՝ առաստաղն առնու լեզուին։ Երակ մի ի բերանոյն առաստաղն կայ, որ զամենայն համ իմանայ. (Ոսկիփոր.։)
Բերանոյն առաստաղքն սառչին. (Մխ. բժիշկ.։)
wainscot canopy.
· Calfa
φάτνωμα. laqueare Տախտակամածք յարկին. հեծանաձգութիւնք առաստաղաց. դարաւանդք. յարկք.
Բացին զպատուհանս գաղտնիս, որ ընդ առաստաղակալօքն էին. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։)
abundant, superabundant, copious;
rich, full, plentiful;
liberal, generous;
simple, plain, clear.
· Calfa
, ի-ա հլ. «առատաձեռն, առատ ա-ռատ բաշխօղ, բարեգործ» ՍԳր. «անարատ, պայծառ (աչք)» ՍԳր. «լի, յորդ, շատ» Ա. թագ. իե. 3. Ագաթ. որից առատութիւն «շա-տութիւն» Տիտ. գ. 6. Ագաթ. «առատաձես-նութիւն, բարերարութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 20. «պարզասրտութիւն» ՍԳր. առատարեր Վեցօր. առատաբուղխ Ագաթ. առատագոյն Եբր. ը. 6. Ոսկ. յհ. ա. 22. առատաձեռն ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. առատամիտ Ոսկ. ա. տիմ. և մ. ռ. 11. Եփր. բ. կոր. բազմառատ Եփր. պհ. 171. զուարթառատ Բ. կոր. թ. 7. կիսառատ Ոսկ. Եբր. առատանալ կամ առատանիլ «ա-ռատաձեռնութիւն անել. 2. սիրտը եռալ, ե-փուիլ (զայրոյթով, վրէժով, ցաւով)» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ևն։-Միջին հյ. ըռատ, որից ը-ռատակն «առատասիրտ» Սմբ. դատ. 15։-Նոր գրակ սնում առատ նշանակում է միայն «շատ»։
-Պհլ. rat «վեհանձն, բարեբարոյ», rātih «վեհանձնութիւն», պազենդ. rādī «վեհանձ-նութիւն», պրս. [arabic word] rad «առատաձեռն, քաջ, կորովի, մտացի», զնդ. ratā «շնորհ», սանս. rati-«առատասիրտ, բարեբարոյ», որոնք բոլոր ծուգում են rā «տաղ, բսշխել, շնորհել» արմատից. ինչպէս ունինք սանս. ratá-ոնո. rato տտրուած. մատուցուած». բառիս եւրոպական ցեղակիցներն են իռլ. rath «շնորհ», գալլ. rhád «շնորհ», rhoddi «տալ», լտ. rēs «բան, իր, տրուած բան» ևն (տե՛ս Walde 650)։-Հիւբշ. 107։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ, յե-տոյ Պատկ. Maтep. I. 15։-Bugəe IF 1. 452 դնում է *sruad-ձևից. հմմտ. յն. ῥυας, -ἀδος «հոսուն». նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. յն ῥόδην «հոսուն, առատ», ֆրանս. effusion de, cocur, հյ. առատութիւն սրտի. ըստ Bugge հյ. բառը հնապէս *առուատ ձևն ունէր։ Patrubány ՀԱ 1908. 213 հնխ. pro-մասնիկով da «տալ» ար-մատից։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1910, 365 ա-ռու, լորդ, յն. լտ. ru, ruo «հոսիլ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 61 առատա-նալ «գրգռուիլ» ջոկում է սոյն առատ «լորդ» արմատից և հանում ա բացա-սականով պհլ. rad «ազնիւ» բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Սլմ. առատ, Ալշ. Խրբ. Մշ. առադ, Ոզմ. ըռատ, Ակն. ըռադ, Զթ. օ-ռօդ, օռոդ (բոլորն էլ «շատ» նշանակու-թեամբ). իսկ Հճ. mրօդ նշանակում է «է-ժան», ճիշտ ինչպէս այլուր ունինք սուղ «թանկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. არტიო արտիո «առատ, շատ» փոխառեալ է հայերէնից, ինչպէս ցոյց են տալիս նախ ա յաւելուածը՝ որ հայ-կական է և երկրորդ «շատ» նշանակութիւնը որ չկայ պարսկերէնում, ուտ. arat՝ «արզա-ւանդ, բարեբեր»։
εὕφορος, εὕπορος, ἅφθονος, ἁγαθός. uber, abundans Յորդ. յուռթի. լի. անպակաս. անսպառ. ճոխ. բազում. շատ. լաւ.
Կին նորա առատ իմաստութեամբ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Առատ են ստինք քո քան զգինի. (Ագաթ.։)
Առատ եւ բազմալոյս ճառագայթ։ Առատ եւ աննիազ հոսումն. (Դիոն.։)
Առատ յղփութիւն, կամ բարեկեցութիւն, կամ պտուղ. (Պիտ.։)
Առատ պատրաստութիւն. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Ձիր առատ. (Լմբ. ստիպ.։)
Զգթութիւնդ քո զառատ. (Շար.։)
Ըստ առատ մարդասիրութեանդ քում. (Պտրգ.։)
Այր առատ ժառանգեցուցանէ զորդիս որդւոց. Ի սիրտ առատ հանգչի իմաստութիւն։ Առատ ասպնջականութիւն։ Ակն քո չար է, զի ես առատս եմ։ Որ առատն է, զուարթութեամբ։ Առատս սիրունս (յն. մի բառ), հաղորդս լինել. եւ այլն։
Եթէ շնորհես, առատ ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Աննախանձ եւ առատ առ արարածս իւր. (Յճխ. ՟Ե։)
Այր խաղաղասէր էր, եւ առատ. (Լաստ. ՟Ե։)
Եթէ ակն քո առատ է. (Մտթ.։ ՟Զ. 22. եւ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 34.) իմա՛, անարատ, պայծառ. ըստ յն. պարզ։
(Առատ ակն. յն. բարի ակն. Սիր. ՟Լ՟Բ. 8. 12։ եւ ՟Լ՟Գ. 13։ Եւ Առակ. ՟Թ. 10։ եւ ՟Ժ՟Գ. 2.)
Իմանալ զօրէնս՝ մտաց առատաց է։ Ի պտղոյ արդարութեան կերիցէ առատ։
φιλότιμος, εὑμετάδοτος, ἁγαθός, ἅφθονος. liberalis, largus, bonus. եւ այլն. Առատաձեռն. աննախանձ բաշխօղ. բարի եւ բարերար. բաեսէր.
who gives or distributes bountifully, liberal, generous.
· Calfa
Առատ բաշխօղ, կամ բաշխեալ.
Լնու զամենեսեան գիտութեամբ առատաբաշխ շնորհօքն. (Համամ առակ.։)
Խորհրդոցն աստուածայնոց առատաբաշխ հազարապետք. (Շ. տաղ.։)
generosity, liberality, abundance.
· Calfa
Առատ բաշխելն. առատաձեռնութիւն.
Անսահման ողորմութեամբդ, անկշիռ առատաբաշխութեամբդ. (Բենիկ.։)
fruitful, abundant, fertile.
· Calfa
εὕφορος, εὑθυνῶν. fertilis, ferax. Առատ բերօղ, կամ բերիւք. բերրի. պտղատու. յուռթի. բարեբեր.
Առատաբեր այգի, կամ անդաստանք, բուրաստանք. (Նիւս. երգ.։ Մամբր.։) (Պիտ.։)
Խոյ առատաբեր ասրոյ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Կամ Բերեալ առատութեամբ.
Առատաբեր ընծայիւք եւ պաղատանօք։ Առատաբեր զարմտիս առաքինութեանն պտղոյ ընծայեցին. (Պիտ.։)
abudance, fertility, abundance.
· Calfa
Առատութիւն բերօ. եւ առատ պտղաբերութիւն.
Բուսոցն պտղածնութիւն, պտղոց առատաբերութիւն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Առեալ զառատաբերութիւն ամենայն իրաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Առատաբերութիւն երկրի. (Փարպ.։)
that flows copiously, abundant.
· Calfa
ԱՌԱՏԱԲՈՒՂԽ կամ ԱՌԱՏԱԲՈՒԽ Առատաբար բղխօղ, եւ բղխեալ. յորդաբուղխ.
Առատաբուղխ շնորհք, կամ վտակ, կամ վարդապետութիւն. (Շար.։) (Փարպ.։)
Ամպաշողք, առատաբուղխք. (Ագաթ.։)
cf. Բազմագութ.
· Calfa
Խառնեա՛ զառատագութ կամսդ ընդ նեղութիւնս մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Առատաբուղխ.
· Calfa
Առատապէս հոսեալ. յորդահոսան. յորդաբուխ. առատ բխած՝ վազած.
Առատահոս անձրեւ, կամ զեղումն. (Շար.։ Սկեւռ. աղ.։)
liberal, generous, bountiful;
plentifully, liberally, abundantly.
· Calfa
δαψιλής. abundans, largus. Առատ ձեռօք. աննախանձ բաշխօղ։ առատաձիր. առատամիտ, առատատուր.
Յառատաձեռն աստուծոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 6։)
Առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ. (Յհ. կթ.։)
Ընծայէ բան օրհնութեան առատաձեռնիցն եւ բարեսիրացն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Եւ իբր Առատաձեռնական. լիաձեռն. առատ. ճոխ.
Առատաձեռն պարգեւք, կամ ձիրք, ռոճիկք. (Խոր. ՟Գ. 83։ Յհ. կթ.։)
Գտին զայս տեղին ... հովասուն, խոտոյ եւ փայտի առատաձեռն. (Զենոբ.։)
որպէս Առատաբար. առատաձեռնութեամբ.
Առատաձեռն բաշխել. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։ Եղիշ. ՟Դ։)
to give bountifully, liberally, to gratify, to favour.
· Calfa
Առատապէս ընձեռել. առատաձեռնութեամբ տալ, բաշխել. շնորհել, պարգեւել.
Առատաձեռնեա՛ ի մեզ զմեծ քո զողորմութիւնդ։ Աստուածապէս առատաձեռնեաց ազգի մարդկան. (Շար.։)
Զգուշութեամբ առատաձեռնեա՛ աղքատացն ի ծածուկ. (Մանդ. ՟Զ։)
Առատաձեռնեա՛. եւ այլն. (Նար. ՟Խ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։)
իբր Առատաձեռն գտանիլ.
Որք սատարեցին ... եւ առատաձեռնին ի մեղաւոր ընչից իւրեանց սրբոյ կարապետիս. (Մամիկ.։)
liberality, generosity, bounty, munificence, favour, gift, privilege.
· Calfa
Առատաձեռն գոլ. ազատականութիւն.
Առատաձեռնութեամբ զամենայն ոք յինքն յանգուցանէր. (Խոր. ՟Բ. 37։)
Լրութիւնս սիրոյ առ ի նմանէ ընկալեալ առատաձեռնութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Առատաձեռնութեամբ բաշխէր կարօտելոց. (Ասող. ՟Գ. 8։)
who gives liberally;
that is given adundantly, abundant, copious.
· Calfa
Որ առատ ձիրս բաշխէ. առատապարգեւ. առատատուր. առատաշնորհ.
Առատաձիր տէր. (Յիսուս որդի.։)
Ամենազօրիդ, առատաձրի. (Սկեւռ. աղ.։)
Տրտնջօղ զառատաձիր տանուտեառնէն. (Լծ. ածաբ.։)
Առատաձիր ի պարգեւս. (Յհ. կթ.։)
Արգելում այժմ զիմ առատաձիր լեզու եւ բան. (Մագ. կ։)
Եւ Առատապէս ձրեալ, պարգեւեալ.
Առատաձիր պարգեւօք. (Յհ. կթ.։ Յիսուս որդի.։ Գէ. ես.։ Սկեւռ. ես.։) (Բենիկ.։)
Առատաձիր գանձուց բաշխումն. (որ լինի եւ մ. բաշխման) (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Իբր Առատաբար. առատաձեռնութեամբ.
Առատաձիր բաշխէ պարգեւս. (Սկեւռ. ես.։)
liberal, noble, generous, magnanimous;
ingenious, intelligent.
· Calfa
, իբր ռմկ. Ազատական. φιλοτιμώτερος. liberalior. պատուասիրօղ այլոց. մեծանձն եւ առատաձեռն. յօժարամիտ. բարի եւ բարերար.
Իբր Առատ մտօք. խոհական. հանճարեղ.
Ընդարձակութիւն առատամիտ իմաստիցն. (Պիտ.։)
Չքնաղագեղ, եւ առատամիտ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ) (Յհ. կթ.։)
Գոյ հնար եւ յաղքատութեանն առատամիտ լինել։ Յորժամ յաղքատութեան իցես, եւ առատամիտ քան զնա լինիցիս. (Ոսկ. հռ. ՟Ի՟Ա։ եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 11։)
Առաքեաց եւ առատամիտ թագաւորն մեր բազում բեռիսն արծաթուց եւ այլն. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
Հիւրասէր, առատամիտ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Առատամիտ գոլով, եւ այցելու աղքատաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Առատամիտ ի պարգեւս լինէին, որ չէր իւրեանց. (Լաստ. ՟Գ։)
Տայցէք մասն ողորմութեան աղքատաց յօժարական եւ առատամիտ կամօք. (Շ. ընդհանր.։)
Ընդ առատամիտ կամսն ձեր հայի հատուցիչն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Փոխատո՛ւ լեր, որպէս վայել է քոյին բարեպաշտութեանդ, եւ առատամիտ առաքինութեանդ. (Վրք. ոսկ.։)
իբր Լի սրտիւ. լիասիրտ.
Առատամիտ գոհանալ. (ՃՃ.։)
generosity, liberality;
abundance, fertility of mind, intelligence.
· Calfa
Առատամիտն գոլ՝ ըստ ամենայն նշ.
Ասեն ցսուրբն. զի՞ կորուսանես զառատամտութիւն քո. (Ճ. ՟Ա.։)
to abound, to increase, to augment;
to overflow;
to run over;
to be bountiful, generous;
to be proud;
to be angry, to be in a passion.
· Calfa
ἁγαθοποιέω, benefacio, φιλοτιμέομαι, munificentia inclaresco, largior. Առատաձեռն լինել. բարերարել. պատուասիրել. գուն գործել ի բարեգործել. յօժարամիտ լինել.
διαπρίομαι, (որպէս թէ սղոցիլ) serra dissecor. Եռալ վառիլ սրտի ի վրէժխնդրութիւն, եւ այլն. որ եւ ասի Զայրանալ կրից՝ հանգոյն գետաց յորդելոց. սիրտը եփիլ, ինքը զինքը ուտել, սիրտը ելլալ, տաքնալ.
Առատ լինել. յաճախել. առաւելուլ՝ ո՛ր եւ է իրօք.
Առատացեալ անմոլոր հանճարով. (Պիտ.։)
Զբնութիւնն բռնադատէին առատանալ ողբովք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Առատասցի ի ձեզ աստուած. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 2։)
Այնպէս առատացեալ յաւետարանել։ Վասն որոյ եւ առատանամք. զի եթէ յամիցեմք՝ եւ եթէ ելանիցեմք, հաճոյ եւեթ իցեմք նմա։ Առաւել եւս առատանալ, հանդարտել, եւ գործել. (Հռ. ՟Ժ՟Է. 20։ ՟Բ. Կոր. ՟Ե. 9։ ՟Ա. Թես. ՟Դ. 10։)
Որ առատանասդ ամենեցուն. (Ագաթ.։)
Առատասցից առ մեզ ողորմութեան պարգեւօքդ. (Խոսր.։)
Առատացեալք յայցելութիւնս. (Նար. առաք.։)
Որքան առատանամք ի տալն, այնքան յաճախեմք ի տոկոսիսն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Առատանայր ողորմութեամբ առ աղքատս. (Հ. կիլիկ.։)
Մարդիկ սիրելեաց այլեւայլ սեղանօք առատանան. (Լմբ. պտրգ.։)
Առատանալ ի ծախս պատշաճաւորս. (Արիստ. առաք.։)
Զանարատ մշտնջենաւորութիւնն առատանայ պատմել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Առատանային, եւ խորհէին սպանանել զնոսա. (Գծ. ՟Ե. 33։)
Առաւել դրդեալք եռային ցասմամբ ... եւ հերձուին ի սաստիկ բարկութենէն, զոր յայտ առնէ առատանային. (Ոսկ. գծ.։)
Առատանային փղձկալով, եւ չունէին ժոյժ եւ առ վայր մի. (Փարպ.։)
cf. Առատաձիր.
· Calfa
Առատաշնորհ հօրն աստուծոյ կատարեալ տուրք։ Առատաշնոր պարգեւատուին. (Պիտ.։)
Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)
Զի ողորմելովն առատապարգեւ լիցի ի մեզ։ Գոհանամք զառատապարգեւ բարերարութեանցդ քոց. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Զոր յառատապարգեւն հօրէ ընկալան. (Սկեւռ. ես.։)
Զառատապարգեւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զառատապարգեւս վերընկալեալ զփառս. (Շար.։)
cf. Առատաձիր.
· Calfa
Առատաշնորհ հօրն աստուծոյ կատարեալ տուրք։ Առատաշնոր պարգեւատուին. (Պիտ.։)
Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)
Զի ողորմելովն առատապարգեւ լիցի ի մեզ։ Գոհանամք զառատապարգեւ բարերարութեանցդ քոց. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Զոր յառատապարգեւն հօրէ ընկալան. (Սկեւռ. ես.։)
Զառատապարգեւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զառատապարգեւս վերընկալեալ զփառս. (Շար.։)
abundantly, superabundantly, copiously, plentifully, liberally, greatly, nobly, richly, splendidly;
profusely;
fruitfully.
· Calfa
Առատապէս սրտի մտօք փոխանակ ընդ նոցա եղիցին մեռանել նոքա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 3։)
Առատապէ՛ս արկցուք սերմանս, եւ մի՛ խնայեսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Մի՛ աղքատաբար, այլ առատապէս. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Առատապէս մատակարարել, կամ ծաւալել. (Ագաթ.։) (Շար.։)
πλουσίως, δαψιλῆ, φιλοτίμως abundanter, copiose, ample, magnifice. Առատաբար. ճոխաբար, կամ լիով. յորդութեամբ. կամ Պատուասիրաբար. յօժարամտութեամբ. (Տե՛ս Կող. ՟Գ. 16։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 17։ Յկ. ՟Ա. 5։ ՟Բ. հետ. ՟Ա. 11։)
Գրեցի առանց խնայելոյ, զի դու առատապէս ջնջեսցես. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Զնոյն հանդէս լսելեաց չկամիցիք առատապէս մատուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
cf. Առատաբաշխ.
· Calfa
Բարեգործ առ ամենեսեան, առատատուր, եւ սիրուն յամենայնի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Հայցել զողորմութիւն յառատատուրն աստուծոյ. (Մովս. կաղնկտ.։)
Ի մէջ ագահաց առատատուր. (Բրս. ողորմ.։)
Որդի հայոյ էր, եւ առաւել քան զհայ առատատուր. (Ասող. ՟Գ. 3։)
Առատատուր մարդասիրութեամբ սերմանեսցուք. (Մանդ. ՟Ե։)
Առատատուր եւ զուարթ լրջմտութեամբ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Անխորհուրդ եւ առատատուր (այսինքն շռայլ). (Շիր.։)
Առատատուր ողորմութիւն. (տպ. առատ). (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Առատատուր պարգեւք. (Պիտ.։ Լաստ. ՟Ա։)
axle, axis, pivot.
· Calfa
(ՆՀԲ դնում է սեռ. սեռին, բայց չունի վկայութիւն) «անիւի առանցք» Սիր. լզ. 5. Փիլ. լիւս. 154. Պիսիդ. վեց. 341. Լծ. փիլ. որից սռնակ «առանցք» Եսագր. Լծ. փիլ. Արիստ. աշխ. սռնի «առանցք» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. խէ (երկիցս). Ճծթ. հարց. 182.-յգ. սեռ. սռանց Վրք. և վկ. 8Ո հմմտ. նաև լիսեռն։
= Ասոր. [syriac word] sarnā, արամ. [hebrew word] sar-nā, եբր. [hebrew word] seren, [hebrew word] sarne «ա-ռանցք», որոնց հետ կցում են նաև բաբել. šurinnu «նշանաբան» (Gesenius 553)։-Հիւբշ. 316։
Lag. Arm. Stud. § 1982 վարանելով յիշում է եբր. և ասոր. ձևերը։ Հիւնք. լտ. sera «նիգ, սողնաև»։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. սէ՛ռնը, Ալշ. Երև. Մշ. Սլմ. Վն. սռնի (սեռ. սռնու) նոյն նշ.։
ՓՈԽ (borrowing) Քոռ. sarni «առանցք, սռնի» (Ա-ճառ. MSL 16, 365)։
«զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
ՆՀԲ դնում է սեռ (սերունդ) արմա-
տից. հմմտ. յն. γνήσιος «հարազատ, ազնիւ, ստոյգ»՝ γένος «սեռ, սերունդ» բառից։ Տէրվ. Altarm. 100 հյ. սերտ, սեղմ, սանս. sāra «ամրութիւն» բառե-ոի հետ։ Հիւնք. լտ. sincerus «անխառն, զուտ ևն»։ Meillet, Esquisse 108 ըստ ՆՀԲ։
ἅξων axis. Լիսեռն. միջամուխ ձող՝ զորով հոլովի անիւ. սայլի սեռ, սեռնակ. միլ.
Անիւ սայլի է գութ մորոսաց. եւ իբրեւ սեռն շրջի խորհուրդ նոցա. (Սիր. ՟Լ՟Գ. կամ ՟Լ՟Զ. 5։)
Էր մարտ քառաձիոց ... ընդ միտ ածեալք՝ ընդ շրջանակն մօտ հպեսցի սեռնն. (Փիլ. լիւս.։)
Կառավարելով զժամանակս, անցուցանել զկենցաղոյս սեռն առեզաւ սովորականաւ, եւ անուաւ անցուցելով. (Պիսիդ.։)
Կեանք աշխարհիս հոլովման անուոյ նման է, որ իբրեւ զսեռն սայլի շրջի չորիւք յեղանակօք. (Տօնակ.։)
Սեռն. (սռնակ, կառացն. Լծ. փիլ.։)
Անապակի եւ սեռին՝ անխառնի պատահեաց բարերարութեան։ Զսեռն եւ զանապակ եւ զանխառն տրտմութեան խնդութիւն։ Լոյս յերկնի անապակ՝ սեռն, եւ անխառն խաւարի է. իսկ ընդ լուսնովս՝ օդով մղտագունիւ խառնեալ երեւի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 8. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Որ բազում սեռն սիրոյ է նշանակ։ Է սա նշան՝ սեռն եւ անապակ առ մարդիկ սիրոյն։ Սեռն սիրոյ շաղկապ միաւորութեան։ Հայցեմք յիշատակել զմեզ սեռն սիրով ի միաս բարիս. (Ոսկ. գղ.։ Այն. բարձր։ Նար. երգ. եւ Նար. յիշատ.։)
Փրկութեան բաժակ խրատուցն՝ արդարեւ սեռն եւ անապակ է, սուրբ եւ յստակ. եւ խառնեալ. սեռն յարդարութիւնն է, եւ խառնեալ ի մարդասիրութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
Լոյսն սեռն իմն եւ անխառն էր. (Ոսկ. մտթ.։)
Սեռն իմն յստակութեամբ հրեղենաւն նորոգին իւրաքանչիւր մարմինք յարուցելոցն։ Այնքան սեռն եւ լի լուսով երեւի (խաչ), մինչ յաղթահարէ լոյս նորա զամենայն լուսաւորս. (Շ. բարձր.։)
Կրօնաւորութիւն զանունն ընկալաւ ի սեռն եւ սերտ հաւատաց։ Զսեռն եւ զսերտ լոյս աստուածութեան իւրոյ տպաւորել ի սիրտս. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Արդարեւ սեռն տեսութիւն եւ կատարեալ իմաստութիւն՝ հաւատոց մասն. (Նար. ՟Ժ։)
Ծիածանն է նշոյլք արեգական սեռն օդով ծածկեալ ի վերայ խիտ եւ հոծ ամպոց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Օրինակաւ քրայի հալոցաց երկաթոյ. զի կակուղն որիշ իջանէ, եւ սեռն որիշ. եւ հուրն յերկոսին նմանապէս է. (Ոսկիփոր.։)
γνήσιος genuinus ἅκρατος, ἁμιγής purus, merus, simplex, sincerus. Որ ինչ է ի բու՛ն սեռի՝ անմասն յօտար խառնուածոյ. հարազատ. անխառն. պարզ. յստակ. զուտ անապակ. ջինջ. բու՛ն. անկեղծ. եւ սերտ, հոծեալ.
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
· Calfa
(ՆՀԲ դնում է սեռ. սեռին, բայց չունի վկայութիւն) «անիւի առանցք» Սիր. լզ. 5. Փիլ. լիւս. 154. Պիսիդ. վեց. 341. Լծ. փիլ. որից սռնակ «առանցք» Եսագր. Լծ. փիլ. Արիստ. աշխ. սռնի «առանցք» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. խէ (երկիցս). Ճծթ. հարց. 182.-յգ. սեռ. սռանց Վրք. և վկ. 8Ո հմմտ. նաև լիսեռն։
= Ասոր. [syriac word] sarnā, արամ. [hebrew word] sar-nā, եբր. [hebrew word] seren, [hebrew word] sarne «ա-ռանցք», որոնց հետ կցում են նաև բաբել. šurinnu «նշանաբան» (Gesenius 553)։-Հիւբշ. 316։
Lag. Arm. Stud. § 1982 վարանելով յիշում է եբր. և ասոր. ձևերը։ Հիւնք. լտ. sera «նիգ, սողնաև»։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. սէ՛ռնը, Ալշ. Երև. Մշ. Սլմ. Վն. սռնի (սեռ. սռնու) նոյն նշ.։
ՓՈԽ (borrowing) Քոռ. sarni «առանցք, սռնի» (Ա-ճառ. MSL 16, 365)։
«զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
ՆՀԲ դնում է սեռ (սերունդ) արմա-
տից. հմմտ. յն. γνήσιος «հարազատ, ազնիւ, ստոյգ»՝ γένος «սեռ, սերունդ» բառից։ Տէրվ. Altarm. 100 հյ. սերտ, սեղմ, սանս. sāra «ամրութիւն» բառե-ոի հետ։ Հիւնք. լտ. sincerus «անխառն, զուտ ևն»։ Meillet, Esquisse 108 ըստ ՆՀԲ։
ἅξων axis. Լիսեռն. միջամուխ ձող՝ զորով հոլովի անիւ. սայլի սեռ, սեռնակ. միլ.
Անիւ սայլի է գութ մորոսաց. եւ իբրեւ սեռն շրջի խորհուրդ նոցա. (Սիր. ՟Լ՟Գ. կամ ՟Լ՟Զ. 5։)
Էր մարտ քառաձիոց ... ընդ միտ ածեալք՝ ընդ շրջանակն մօտ հպեսցի սեռնն. (Փիլ. լիւս.։)
Կառավարելով զժամանակս, անցուցանել զկենցաղոյս սեռն առեզաւ սովորականաւ, եւ անուաւ անցուցելով. (Պիսիդ.։)
Կեանք աշխարհիս հոլովման անուոյ նման է, որ իբրեւ զսեռն սայլի շրջի չորիւք յեղանակօք. (Տօնակ.։)
Սեռն. (սռնակ, կառացն. Լծ. փիլ.։)
Անապակի եւ սեռին՝ անխառնի պատահեաց բարերարութեան։ Զսեռն եւ զանապակ եւ զանխառն տրտմութեան խնդութիւն։ Լոյս յերկնի անապակ՝ սեռն, եւ անխառն խաւարի է. իսկ ընդ լուսնովս՝ օդով մղտագունիւ խառնեալ երեւի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 8. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Որ բազում սեռն սիրոյ է նշանակ։ Է սա նշան՝ սեռն եւ անապակ առ մարդիկ սիրոյն։ Սեռն սիրոյ շաղկապ միաւորութեան։ Հայցեմք յիշատակել զմեզ սեռն սիրով ի միաս բարիս. (Ոսկ. գղ.։ Այն. բարձր։ Նար. երգ. եւ Նար. յիշատ.։)
Փրկութեան բաժակ խրատուցն՝ արդարեւ սեռն եւ անապակ է, սուրբ եւ յստակ. եւ խառնեալ. սեռն յարդարութիւնն է, եւ խառնեալ ի մարդասիրութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
Լոյսն սեռն իմն եւ անխառն էր. (Ոսկ. մտթ.։)
Սեռն իմն յստակութեամբ հրեղենաւն նորոգին իւրաքանչիւր մարմինք յարուցելոցն։ Այնքան սեռն եւ լի լուսով երեւի (խաչ), մինչ յաղթահարէ լոյս նորա զամենայն լուսաւորս. (Շ. բարձր.։)
Կրօնաւորութիւն զանունն ընկալաւ ի սեռն եւ սերտ հաւատաց։ Զսեռն եւ զսերտ լոյս աստուածութեան իւրոյ տպաւորել ի սիրտս. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Արդարեւ սեռն տեսութիւն եւ կատարեալ իմաստութիւն՝ հաւատոց մասն. (Նար. ՟Ժ։)
Ծիածանն է նշոյլք արեգական սեռն օդով ծածկեալ ի վերայ խիտ եւ հոծ ամպոց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Օրինակաւ քրայի հալոցաց երկաթոյ. զի կակուղն որիշ իջանէ, եւ սեռն որիշ. եւ հուրն յերկոսին նմանապէս է. (Ոսկիփոր.։)
γνήσιος genuinus ἅκρατος, ἁμιγής purus, merus, simplex, sincerus. Որ ինչ է ի բու՛ն սեռի՝ անմասն յօտար խառնուածոյ. հարազատ. անխառն. պարզ. յստակ. զուտ անապակ. ջինջ. բու՛ն. անկեղծ. եւ սերտ, հոծեալ.
cf. Սեկ;
leather-lid, leather-cover.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սեկ, կաշի» Լծ. նիւս. որից ներեկել «ամանի բերանը կաշիով պատելով կապել» Թուոց ժթ. 15. Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114։
ՆՀԲ լծ. յն. σειράω, σειρεύω «կապել»։ Հիւնք. թրք. սարղը «ծածկոց»? Աբեղե-ան, Հայոց լեզ. տեսութ. էջ 211 սեր+ եկ (գալ բայից), իբր սերեկ «սեր գալը, երեսը սեր բռնելը». սակայն այս նշա-նակութիւնը այլուստ ծանօթ չէ և սե-րեկ միայն խնոցու կամ կաթնամանի կաշէայ կափարիչը չէ, այլ ամէն տե-սակ ամանի. հմմտ. Թուոց ժթ. 15 «Ա. մենայն աման բաց, որ ոչ իցէ խփեալ կամ սերեկեալ, պիղծ լիցի»։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. սէ՛րէգ «սերեկ», Սեբ. սէրէգ «երեսը կապած բարակ խաւ (վէրքի, կաթի ևն)», Ալշ. Բլ. Մշ. սարեգ, Վն. սարէկ, Սլմ. սարէկ1, Խրբ. սարէք՝, Մկ. սարիկ, Ղրբ. սի՛րէկ, բոլորն էլ «սերեկ». որից սարեկել, սարեկթել, սերեկահամ, սերեկել «երեսը բա-րակ մի խաւ կապել»։
ՓՈԽ (borrowing) Եթէ պատահական նմանութիւն չունի, մեզանից է փոխառեալ կիրգիզ. [arabic word] suruk «հորթի սև կաշի» (Будaговъ, 1. 645)։
Սեկ. կաշի.
Մկունքն (մարմնոյ) նօսր են իբրեւ զսերեկ եւ զմաշկ. (Լծ. նիւս.։)
s. bot. cf. Սերկեւլի.
· Calfa
«այվա» Ագաթ. Խոր. աշխ. Վստկ. 41 (ունի սերկիւիլ), Մխ. բժշ. որից սերկևլի «սերկևիլի ծառ» Մխ. առակ. գըր-ուած է սրկևիլ Մծբ. 189։ Հին գաւառական ձև է սորովիլ, որ երկու անգամ ունի Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 35, որի դէմ Վե-նետ. 1865, էջ 610 գտնում ենք սերկեւիլ։-
=Նոյն են արաբ. [arabic word] safarǰal, [arabic word] safarjala, յգ. [arabic word] salariǰ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 247), պհլ. sapejarjeleh (An-quetil 2, 404), sapeljalva (505), վրաց. šօ-гokali (չունի Չուբինով), յն. σαφαρντζηαλ (Du Cange) հոմանիշները. բայց ի՞նչ է սրանց կապը. արաբերէնը անշուշտ փո-խառեալ է, ըստ որում 5 արմատական բա-ղաձայն ունի. յոյնը ուշ ժամանակի տա-ռադարձութիւն է արաբերէնից։
Պատկ. հրտր. Խոր. աշխ. 1877, էջ 52 արաբ. և պհլ. ձևերի հետ։ Հիւնօ. արաբ. սէֆէրճէլ-ից։ ՀԲուս. § 2738 արաբերէնը դնում է հայերէնից փոխա-ռեալ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. սէրկէվիլ, Ալշ. Մշ. սէր-գէվիլք, Երև. սրգէ՛վիլ, Նորք (և Երևանի այլ գիւղեր) սերկէֆիլ, Շմ. սիրկէվիլ, Մկ. սըր-կըվիլ, Ագլ. սըրկի՛վիլ, սըրկէ՛վիլ, սըրկվի՛լ, Վն. սիրկիվիլ, սիկիվիլ, Ջղ. սարկիվիլ, Սլմ. նէվկէլիւ, սէվկէլիւկ, Ղրբ. սըվգէ՛լուկ, սըվ-կ'է՛լուկ, սըլկըհէ՛վիւլ, Գոր. սըլկըհէ՛վիլ, Զթ. նինգիվիլ, Հճ. սիվուգmլիյ։
Ի գուգարս լինի սերկեւիլ, եւ տօսախ։ Լինի ի տայս թուզ եւ նուռն, եւ աղտոր, սերկեւիլ. (Խոր. աշխարհ.։)
Սերկեւլի գինի։ Սերկեւիլի չարտապ. (Վստկ. ՟Ճ՟Զ՟Է։ Մխ. բժիշկ.։)
Սերկեւիլն, եւ ձիթենին գեղեցիկ, եւ մուրան, եւ ընկոյզն. (Ագաթ.։)
Յանդիմանել սկսաւ դեղձի զսերկեւիլ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
ՍԵՐԿԵՒԻԼ ՍԵՐԿԵՒԼԻ. κιδώνιον μῆλον cydonium malum, cotoneum, malum sydonia, cotoneus. Պտուղ դեղին՝ մեծ քան զխնձոր, ախորժ թթուախառն, եւ ծառ այնր պտղոյ. (յն. գիտօ՛նիօն. որպէսբերք կիտոն քաղաքին կրետայ).
discord or obstinacy.
· Calfa
«կռիւ, վէճ, հակառակութիւն» Շը-նորհ. թղթ. Մարթին. Լմբ. ոսկ. 22.-Կայ և «ընդ պրզման և ընդ չմարթեցնելոյ» Սմբ. դատ. 94 (հրտր. Ղլտճեան, էջ 43 պսման), ԲՎասն պզման» Սմբ. դատ. 194, որ Karst չգիտեմ ո՛րտեղից հանելով թարգմանում է kdurch Fahrlässigkeit անհոգութեամբ». թերևս նոյն լինի առաջինի հետ և այն ժա-մանակ կարելի է թարգմանել «ի հեճուկս»։
Սրմագաշեան, Արմէնիա սրան է կը-ցում ռում. pizmā «քէն, ոխակալու-թիւն» (յունարէնից առնուած)։
Հեռ. հակառակութիւն.
Կամի՞ս զսնոտի պիղմ լուծանել, սիրով ի քեզ հանդո. (Շ. թղթ.։)
Ծնաւ ի մէջ նոցա գրգռութիւնս, անհաւանութիւնս, պիզմ. (Մարթին.։)
pinna, pinna-marina.
· Calfa
«ծովային մի խեցեմորթ» Նիւս. բն. որ և պինայ Վրդն. ծն. Յայսմ. մըտ. 21-տր. պիննայց Փիլ. լիւս. 156. պիննոս Փիլ. լիւս. 155. պիննեակ Լծ. փիլ. իպանիոս Վե-ցօր. 152 (լուս. և տպ. էպինէս). որից պի-նասպաս, պինասպասեակ «ծովային մի խե-չափառ» Վրդն. ծն. Փիլ. լիւս. 155. Լծ. փիլ. որ և պինասպասայք Յայտմ. մրտ. 21։ Տե՛ս նաև եպենէս։
= Յն. πίννα, πτνα «պինայ, տճկ. փիւնէզ». սրանից πιννοτήρης, πιννοφύλας (=լտ. pino-teres, pinophylax), որից թրգմ. հյ. պի-նասպասեակ (հսկում է պինային և թշնա-մու գալուստը լուր է տալիս). սրանից է նաև վրաց. მინახი պինասի։ -Իսկ Վեցօրէից իպանիոս ձևը ծագում է ըստ ՆՀԲ αὶ πίννι յգ. ձևից։-Հիւբշ. 372։
Ի պինսն եւ յայլ խեցեմորթս. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Որպէս պինայքն եւ պինասպասայքն. (Վրդն. ծն.։)
Այն որ ըստ ծովուն ի պիննոսին եւ պիննասպասեկին հասարակութիւն միաբանութիւն յայտ է։ Ի վերայ պիննայն եւ պիննասպասեկին ասեցեալք. (Փիլ. լիւս.։)
Պիննեակն որսայ, եւ պիննասպասեկին տայ, եւ երկոքեանն ուտեն. (Լծ. փիլ.։)
ՊԻՆ ՊԻՆԱՅ. գրի եւ ՊԻՆՆՈՍ, ի. եւ ՊԻՆՆԱՅ. եւ ՊԻՆՆԵԱԿ. (Վրիպակաւ եւ Իպանիոս). Բառ յն. բի՛ննա. πίννα pinna. Խեցեմորթ մեծ կրկնապատեան՝ երկայն եռանկիւնի, որ բերէ մազս իբրու մետաքս խոշոր, կամ ասր կարմիր. եւ գտանի խրեալ յաւազուտս եւ ի տղմուտս. ունի եւ մարգարիտս մեծամեծս, այլ տգեղս.
Ուստի՞ իցէ դարձեալ ասրն ոսկեղէն, զոր իպանիոս գազանք ( αἰ πίνναι ) սնուցանեն. (Վեցօր. ՟Է։)
Neptune.
· Calfa
(սեռ. -ի) «ծով» Նար. խչ. որից պիսիդոնացեալ «ծովացեալ, ծովածա-ւալ» Ճառընտ. =Վրք. և վկ. ա. 424 կայ նաև պոսիդոն ըստ ԱԲ։
= Յն. Γoσειδων «ձրվի աստուածը»։ Մեր ձևերից պոսիդոն ներկայացնում է ուղիղ տառադարձութիւնը, միւսի մէջ առաջին ձայ-նաւորը հպատակել է երկրորդին։
Բառ յն. Ποσειδῶν neptunus. որպէս Չաստուած ծովու. եւ ծով.
Ահագնութիւնք տիեզերապատ պտուտկացն պիսիդոնի. (Նար. խչ.։)
pine, pine-tree.
· Calfa
«թեղօշի ծառը, pinus». մէկ անգամ ունի Վեցօր. ը. 186. ուրիշ օր. չկայ։
= Յն. πίτυς «թեղօշ». սրանից է փոխա-ռեալ նաև վրաց. მიტო պիտո, Յიტვიպիտվի, «cоcнa, nиxта, եղևին, կուենի»։-Հիւբշ. 372,
Աղուէս բժշկէ զվէրս իւրոյ հարուածոյ ի հուզոյ, որ լինի ի ծառոյ միոջէ, անուանեալ կոչի պիտուս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Բառ յն. πίτυς piceo, pinus. որ ըստ մեզ՝ Բեղօշ, սարոյ, սօսոյք
tight;
— ձգել, to stretch tightly.
· Calfa
«արկուած, ձիգ, ամուր» Տօնակ. որից պիրկ ձգել «ուժով քաշել» Նիւս. կազմ. պրկել «ամուր քաշելով կապել» Ա. մկ. ե. 47, Գծ. իբ. 25. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. Եւս. պտմ. «քաշելով երկարացնել, ձգտել» Կիւրղ, ծն. Նիւս. կազմ. Փիլ. պրկումն Եւս. պտմ. պրկոց Եղիշ. ը. էջ 131. պրկանք Ճառընտ ուժգնապիրկ Նար. խչ.։
Bugge IF 1, 453 *փիրկ ձևի միջնոր-դութեամբ հանում է հնխ. sphigró-s բառից. հմմտ. յն. σφἰγγω «կապել, սեղ-մել, ճնշել»։ Հիւնք. պրս. բէրչիյտէն «ոլորել զծայր»։ Karst, Յուշարձան 415 փակ բառի հետ մոնգոլ. buke, կալմուք. buku «ամուր, հաստատուն»։ Թիրեաք-
եան, Արիահայ բռ. 63 պուրծ արմատի հետ նոյն է դնում։ Պատահական նմա-նութիւն ունի ասուր. pirik «փականքով կողպել»։ Նոյնպէս նաև արևել. թրք. [arabic word] . birk «հաստատուն, ուժեղ, ամուր», birkitmak «հաստատել, ամրացնել», birkilmak «ամրանալ», ատր. թրք. berk «հաստատուն, ուժեղ, ամուր», տճկ. perkitmaq «դուռը ամուր փակել», որոնց համար Vámbery, Etymol. Wort, էջ 201, ❇ 213 դնում է berk, bert ար-մատը, սրան կցելով նաև ույղուր. berk, չուվաշ. parga, եակուդ. bārkta «շատ, ւաւ». bärd «գլխաւոր» ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ջր. պիրկ, Յղ. պէրկ՝ «ամուր», Ագլ. պարկ' «ժլատ» (բուն նշանակութիւնն է «ամուր»). որից պրկել Ջղ. «ամրացնել (օր. բերդը)»։
Արմատ Պրկելոյ. որպէս Պրկեալ. ձիդ. ձգտեալ.
Գնդակ որթոյ ... ուղէշ պիրկ եւ անխզելի. (Տօնակ.։)
Յարաժամ ամենայնիւ պիրկ ձգեալ գործաւորութեամբ կենդանին՝ պախումն իմն եւ խզումն պրկեցելոցն առնէ մասանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ծ՟Դ։)
pyrheum, Persian Fire-altar.
· Calfa
, որ և պիռիոն, պռիոն, պեռիոն «ատրուշան, Պարսից կրակատունը» Ճառ-ընտ. Յայսմ. ապր. 14. Վրք. և վկ. Ա. էջ 1։
= Յն. πυρεῖον նոյն նշ. (ծագում է πυρ = «հուր» բառից)։-Հիւբշ. էջ 372։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառ յն. πυρεῖον templum ignis apud Persas. Ատրուշան. կրակատուն.
Հրով վառեաց զպիւռիոնն պարսից, զոր տաճար հրոյ անուանէին, յորում զհուրն բորբոքէին հրապաշտքն։ Հրամայէր նմա միւսանգամ շինել զպիւռիոնն՝ զոր այրեաց. (Ճ. ՟Բ. եւ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Դ.) որ գրէ ՊԻՌԻՈՆ, եւ ՊԵՌԻՈՆ։
cf. Բիւրեղ.
· Calfa
«բիւրեղ» Երզն. մտթ. 108 (այս-պէս ըստ ՆՀԲ, բայց տպագրում գտնում ենք պիլլօր). Վրդ. առ. 332-3. Մաշտ. ջհկ. Ոս-կիփ. Տաթև. ձմ. լէ. «բիւրեղեայ»» Ուռհ. 149, 150. ասւում է նաև պիլօր Երզն. մտթ. 308. այժմ ռմկ. պիլլօր, որից պլօրեայ «բիւրեղէ» Հայել. 178։
= Արաբ. [arabic word] bilūr, թրք. [arabic word] billor «բիւ-րեղ»։ Բուն ծադումը տես բիւրեղ, որ է յն. βήρυλλος, որից նաև գերմ. Brille, հոլլ. bril «ակնոց» (Kluge 73)։
ԱԲ ռնում է տաճկերէնից։
Ռամկականն բառիցս Բիւրեղ. Սառնատեսակ (ապակի), եւ Պաղպաղակ. պիլլօռ.
Իբրեւ զքարն կոչեցեալ պլօր, որպէս ետես յովհան։ Որպէս զքարն պլօր ի ջրոյ եռացեալ. (Երզն. մտթ։)
Ասեն հրէաք՝ թէ պատուհանն (տապանին) էր պլօր։ Լոյսն մտանէ ընդ պլօրն. եւ ելանէ առանց ապականութեան. (Ի գիրս առաքին։)
Յառաւել հովէ եւ ի յստակութենէ քքրդի եւ ի ժիպակի՝ լինի պլօր. (Ոսկիփոր։)
Պաշտօնեայքն հուր հանցեն ի պլօրէ եւ կամ ի քարէ, եւ անտի վառեսցի մոմեղէն մի. (Մաշտ. ջահկ։)
Որ ինչ է ի պաղպաղակէ.
Պլօր կանթեղն ընկէց ի մէջ եկեղեցւոյն եւ մանրեաց։ Մանրեցաւ պլօր կանթեղն. (Ուռհ։)
quite full, brimful.
· Calfa
«լեփլեցուն, բոլորովին լիքը» Փիլ. լին. (ստէպ). Սասն. 59. սխալ գրչու-թեամբ պղպղուն Մագ.։ Ուղիղ ձևը հաստա-տում են՝
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. պրղբըզուկ, պրղբըզման, Ալշ. պրոբըզման «լիուլի»։ Բոլորի մէջ -ուկ, -ուն, -ման մասնիկները ցոյց են տալիս, որ պարզ արմատն է պղպզ-(ձայնաւորը անյայտ)= պրպզալ Բլ. «լցուիլ»։
Լիուլի. պատարուն. ծայլալիր. (լծ. եւ յն. լտ. բլիրի՛ս, պլէնուս եւ այլն.
Քսան եւ չորքդ՝ բնականագոյն թիւ ... բաղկացեալ յերկից քուէից՝ բոլոր, հոծ եւ լի պղպղուն է հանգիտութեամբ։ Ի ժամանակի գարնանային զուգորդութեան. յորում էր լի պղպղուն երկրայինքս՝ պտղովք։ Ո՛վ լի եւ պզպղուն ամենայն վայրապար շատախօսութեամբ։ Կատարեալն՝ երրորդութեամբ (թուոյ) երեւութանայ, լի եւ հոծ եւ անթափուր եւ անուանայն եւ պղպղուն բնութիւն. (Փիլ. լին. ստեպ։)
Պղպղուն. լի. պատարուն. ամենալի. հոծ. խիտ. կուռ. (Հին բռ.) (գրի վրիպակաւ եւ ՊՂՊՂՈՒՆ)։
instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.
· Calfa
, ն հլ. (պճղան, -ղամբ, -ղունք, -ղանց) «ոտքի կոճը» Տոբ. բ. 3. Ագաթ. Ոսկ. ես. լայնաբար «ոտք» Եփր. թգ. էջ 408. Կիւրղ. թգ. գրուած նաև պճեղ, պճիղ և ո հլ. պճղով՝ Եւս. պտմ. 634. (անսովոր մի ձև է զպճղմամբք Ոսկ. ես. 36). որից պճղնաւո։ «կճղակաւոր» Ոսկիփ. Յայսմ. մրտ. 22. «մինչև ոտքը հասնող երկար և ծոպաւոր զգեստ» ՍԳր. (գրուած է նաև պճեղնաւոր). այս զգեստը յետոյ յատկացուեց կրօնաւոր-ներին և նրա երկարութեան համար է որ Բուզ. կրօնաւորներին կանանցահանդերձ է կոչում. (եկեղեցականների զգեստների մա-սին լուրջ մի յօդուած ունի Ս. Վ. Պարոնեան, Արևելք 1890, մայ" 19). ըստ այսմ էլ պճըղ-նաւորիլ «պճղնաւոր հագնիլ, այն է՝ կրօնա-ւորական կարգ մտնել» Կանոն. 232։
ՆՀԲ լծ. թրք. փաչա (իմա՛ պրս. pača «փոքրիկ ոտք, տոտիկ», որ նուազականն է pā, pāy «ոտք» բառի)։ Հիւնք. պրս.
պիւճիւլ, պիւժիւլ «վէգ» (իմա՛ [arabic word] bužul «ոտքի կոճ», ︎ buǰul «վէգ», որից նաև արևել. թրք. [arabic word] buǰul խաղալու վէգ»։ Նշանակութեամբ նոյն, բայց ձևով տարբեր են. ծագումն ու հը-նագոյն ձևերը անյայտ)։ Petersson, Ar u. Arm. Stud. 101 -եղն համարում է մասնիկ, ինչպէս ասեղն, աղեղն, տա-ռեղն, բաղեղն բառերի մէջ։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 96 վրաց. ბრჭალი բրճալի «ոտքի կրունկ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Սլմ. Վն. պճեղ, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. պճէղ, Տփ. պճիղ, Շմ. պճըղ, Ալշ. Մշ. պջեղ, Զթ. բը'ջեղ, Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. բջէղ, Ննխ. բջէղ, բջղագ, բջըղ, Ասլ. բջէ՝ղ, Սվեդ. Տիգ. բջիղ, Հճ. բmջեղ. -սրանք ստացած են զանազան նշանակութիւններ. այսպէս՝ Խրբ. Ննխ. Տփ. «ոտքի մատ», Երև. Ղրբ. Հճ. Շմ. Սրմ. Վն. «անասունի ոտքի կճղակ», Ախց. Երև. Կր. Խրբ. Ասլ. Սլմ. Պլ. Սվեդ. «տխտորի գլխի իւրաքանչիւր բաժան-մունքը», Ղրբ. «կեղև, կճեպ»։ Նոր բառեր են պճղել, պճղուիլ, պճղովի, պճղոտել, պրճ-ղըտել «մէջտեղից երկու ճեղքել» ևն։
Հրամայեց բեւեռել զպճղունսն ի փայտին. (Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ժ՟Է.։)
Մի մի զոտից իւեանց կախեալ լինէին, եւ ի վեր ի բարջու մեքենայիւք տանջեալ լինէին մերկ պճղով (այժմու յն. մարմնով) (Եւս. պտմ. ՟Ը. ց։)
Մի ոմն յազգէս մերմէ, որոյ թափեալ են ոտք նորա, եւ անկեալ պճղունք նորա. (Տոբ. ՟Բ. 3։)
Ծակեցին զմորթս ի պճղունս նոցա, եւ եդին փողս, եւ փչելով կենդանւոյն մորթեցին. (Ագաթ.։)
Ծածկեսցի պճղունք ոտից դորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհանդերձսն ասէ զպղճղամբքն քաշէր (խենեշաբար). (Ոսկ. ես.։)
Զի մի գայթակղեսցին պճղունք իմ. (Եփր. թագ.։)
Մինչեւ յե՞րբ կաղայք ասէ երկոքումբք պճղամբք ձերովք. (Կիւրղ. թագ.։)
Որպէս առիւծ ի խորոց սրտից եւ ի պճղանց գոչէին եւ հառաչէին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Տե՛ս եւ կճղակ, եւ պտեղն։
ἁστράγαλος talus, nodus κνημίς tibia, crus. Կոճ կամ կոճղ ոտից ի վերոյ քան զթաթն. ստորին մասն սրունից կամ ոլոքի, որպէս խարիսխ նորին. գարշապարք. թօգուգ, գալա (որ է լծ. ընդ պճեղ).
gown, long robe.
· Calfa
«պճղնաւոր, մինչև ոտքերը իջ-նող երկար հագուստ» Դամասկ. ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
= Յն. τοδήοης «պճղնաւոր», որից նաև հսլ. podiri նոյն նշ. ծագում է ποῦς, ποδός «ոտք» բառից։-Հիւբշ. 373։
Ուդիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
Զերծ ի նմանէ զգեստն աղտեղի, եւ զգեցո իւր պոդիրի. (Դամասկ.։)
Բառ յն. ποδήρος . Պճղնաւոր հանդերձ մինչեւ ցոտս.
polypus.
· Calfa
, ՊՈՂԻՊՈԴԷՍ «ծովային բաց-մոտանի մի կենդանի. թրք. ըխտափօտ» Վե-ցօր. 140 (ձեռ. պիղիպոտք), 144 գրուած է նաև պօղիպոդէս, որ սխալ է օ-ի պատճա-դւք
-άն. τολύπονς սեռ. πολύποδος, յգ. πολὸ-ποδες նոյն նշ. կազմուած է πολύ «շատ» և πούς «ոտք» բառերից. բուն նշանակութիւնն է «բազմոտանի». սրանից են փոխառեալ նաև լտ. polypus, ֆրանս. polype, գերմ. Polyp ևն։-Հիւբշ. 373։
Ոչ պինդ մարմինս ունին, այլ թոյլ, այսինքն պողիպոդք։ Պողիպոգէս յամենայն քար կամ խարակ՝ յորում հասանէ ի մէջ ծովուն, զնորուն գոյն առնու. (Վեցօր. ՟Է։)
ՊՈՂԻՊՈԴ ՊՈՂԻՊՈԴԷՍ. πολύπος, -πόδος polypus. Ազգ կաղամար ձկան՝ թափանցիկ մարմնով ի մէջ ջրոյ, վասն որոյ եւ պէսպիսագոյն եաեւեալ.
s. zool. pompilus, nautilus, a species of remora.
· Calfa
«մի տեսակ ձուկ» Փիլ. լիւս. էջ 155. ուրիշ վկայութիւն չկայս
= Յն, πομπίλος «մի տեսակ ձուկ է, որ իբր թէ նաւերի առաջն ընկնելով ճանապարհ է ցոյց տալիս. ֆր. pilote»։-Հիւբշ. 373։
Զնոյն զայս՝ զարոքիլեսն ամենեցուն առնել, եւ զպոմպիլոս, եւ այլն. (Փիլ. լիւս.։)
Բառ յն. πομπίλος pompilus. (որպէս թէ յուղարկաւոր, ուղեցոյց). Ազգ ձկան, որ ստէպ կարապետ լինի նաւուց՝ որպէս թէ ճանապարհ ցուցանելով.
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
· Calfa
, ն հլ. (պուտան, -տունք, -տանց) «պտուկ, հողէ աման» ՍԳր. Եփր. թգ. 359. որից պուտնարդ «մեծ կաթսայ» ՍԳր. գրուած նաև բոյտն Ագաթ. յետնաբար պոյտ Սիր. (նոր) ժգ. 3. Վրք. հց. որից պուտուկ Ագաթ. Եւագր. Վրք. հց. Յայսմ. պիտուկ Բժշ. պր-տուկ Վրք. հց. Վստկ. պտեկ «փոքր փարչ» ԱԲ. որ և պտեակ Նիւս. մեկն. հայր մերի (ըստ Հացունի, Ճաշեր էջ 77)։ Անշուշտ այս-տեղ է պատկանում նաև պոտին «պտուկ» Դրնղ. 502, որ գտնւում է նաև արդի գաւա-ռականներում. ինչպէս են Սվ. «լայն բերա-նով փոքր կուժ», Հմշ. «ջրի փոքրիկ տակառ փայտեայ»։
ՆՀԲ լծ. թրք. pota «հալոց»։ Հիւնք. պրս. bat «կուռք»։ Müiller, Armen. IV լիթ. pudas «պտուկ» բառի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Karolides, Iλ. συγϰρ 79 դնում է կապադովկ. vutókko, votókko «դոյլ» բառից, իսկ այս էլ աղաւաղուած է հա-մարում բիւզ. έμπότης բառից (Sophocles 457 չունի այսպիսի ձև. գիտէ միայն εμ-ποτσς, որ է «խմելու յարմար»։ Karolides կպդվկ. vutókko ձևի հետ համեմատում է հյ. պուտուկ. բայց հյ. պուտուկ ծա-դում է պոյտն արմատից (-ուկ նուա-զական մասնիկ է). և եթէ մին կամ միւ-սը փոխառեալ է, ընդհակառակը կա-պադովկացին պիտի փոխառեալ լինի հայերէնից, ըստ որում արմատը վեր ջինիս մօտ է միայն գտնւում)։ Schel-telovitz BВ 29, 40 շվէդ. put «ուռեցք». իտլ. púss «քսակ», սանս. bud-buda «պղպջակ» բառերի հետ, որոնց բոլորի արմատն է համարւում հնխ. bud-«ու-ռիլ, ուռչիլ»։ Petersson KZ 47 (1916). 254 հայերէնին է կցում հհիւս. pottr «հողէ աման կերակուր եփելու համար», մ. հիւս. գերմ. pot, անգսք. pott. մ. ան-գըլ. ֆրիզ. pot «պտուկ», որոնց նախա-ձևը դնում է *bud-nó-, մինչդեռ հայը՝ beud-no-կամ boud-no-։ Այս մեկնու-
թիւնը ընդունում է Pokorny 2, I16, հնխ. bu, bhu «ուռչիլ» արմատի տակ՝ d աճականով։ -Յիշեալ գերմանական բառերը, որոնց հետ նոյն են նաև հոլլ. pot, շվէդ. potta, դան. potte և թերևս լիթ. pudas, լեթթ. pods «պտուկ», յա-տուկ չեն միայն նոյն ընտանիքին, ար ռանւ ռամ են նաև ռոմանական ընտանի-քում. ինչ. ֆր. pot «պտուկ»։ Kluge 376 զոյց է տալիս որ բոլորի աղբիւրն ե մ. լատ. pottus, ստ. լտ. pótus «ըմ-պանակ, ջրաման» (շուրջ 600 թուից), որ է լտ. potus «ըմպելիք, խմելիք»։ Աւստեղից յառաջացել է ֆր. pot, որ փոխառութեամբ տուել է (1200-1300 թուերին) մի կողմից գերմանական ձև-ւերը և միւս կողմից կելտական ձևերը, այն է բրըտ. կորն. կիմր. pot։ Աւելի ուշ՝ զերմանական խմբից է փոխառեալ ֆինն. pata, օստյաք. put, put, վօգուլ. poς «պտուկ» խումբը։ Գերմանական խումբը բնիկ համարելու համար պէտք էր նախ ապացուցանել թէ ֆրանս. բա-ռը փոխառութիւն է գերմանականից։ Ըստ այսմ գերմանական բառերի նմա-նութեւնո հաւերէնի հետ պատահական է, ինչպէս են նաև իսլ. bia, նորվ. գւռ-bidne, լտ. fidehia, յն. πίϑος «հողէ ա-ման», որոնք միասին հանւում են հնխ. bhidh-արմատից (Pokorny 2, 185, Boisacq 782, Walde 288)
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մկ. Վն. պուտուկ, Սլմ. պտուկ, Ալշ. Մշ. պուդուգ, Խրբ. Պլ. Ռ. բու-դուգ, Տիգ. բուդյուգ, Սեբ. Սչ. բդուգ, Ասլ. բդիւգ, Մրղ. պտիկ1, Հճ. բmդուգ, Զթ. բօ-դուգ։ Նոր բառեր են պտուկկոտրուկ, պտուկ-կոտրող, պտկիկոտրիչ, պտկումայր, պտուկ-քերիչ, պտկակ։-Համաձայն ածանցման օ-րէնքներին գրբ. պոյտն արմատից ստացուած է պուտուկ, որին համապատասխան են գա-ւառականներից շատերը։ Արևմտեան գրա-կանում՝ պտուղ>ռմկ. պուտուղ ևն ձևերի օրինակով կարծուելով թէ պուտուկ ձևը ռա-միկ է, սխալմամբ առաւելութիւն է տրուած պտուկ բառին, որ յետին սղեալ ձև է։
Եփէին ի պուտան զարգանակն արկ ի պոյտն։ Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Յօչեցին զմիս նոցա իբրեւ ի պուտունս։ Ամենայն դէմք իբրեւ զայրեցած պուտան։ Զի՞նչ հաղորդ իցէ պոյտն ընդ կաթսայի. սա ընդհարկանի, եւ նա փշրի. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 8։ Դտ. ՟Ղ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ Միք. ՟Գ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 6։ եւ Նաւում. ՟Բ. 10։ Սիր. հին. ՟Ծ՟Գ. 3։)
Ու՞ր պուտանց մխիթարութիւն, ու՞ր կոկորդաց քաղցրութիւն։ Երիս ժամս ի պոյտն եփել զայն (որ եւ զկնի կաթսայ կոչի). (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի։)
ՊՈՅՏՆ. Ըստ բժշկարանի՝ է եւ անուն խոտոյ եւ ծաղկի. cf. պուտ։
χύτρα olla. իտ. pignatta, pentola. որ եւ ՊՈՅՏ, եւ ՊՈՒՏՈՒԿ ասի. ռմկ. պտուկ. Սան կաւեղէն, խեցեղէն, կամ կաթսայ փոքր.
tail;
virile member;
prepuce.
· Calfa
(յետնաբար ռ հլ.) «ագի» Յայսմ. փխբ. «առնանդամ» Փիլ. լին. 219 (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. չա-ռաթ. kotak «պոչ և առնի»). որից պոչաւոր. անպոչ, պոչատ, պոչազգեստ (նոր բառեր)։
Böttich. ZDMG 1850, 361, Arica 73, 187, Lag. Urgesch. 968 սանս. puččha «պոչ»։ Justi, Zendsp. 191 և Kurd. Gram. 31 սանս. pučcha «պոչ», զնդ. pusa «պսակ», պրս. buš «բաշ»։ Պատկ. Иacлen. 18 սանս. pučcha և քրդ. bot։ lusti Dict. Kurde 58 սանս. puččha, քրդ. bezu, bisk։ Müller, Armen. VI յն. λὄοϑη πέος «առնի», πόσϑων «մեծան» դամ», լատ. penis, սանս. pasas, puc-cha, լիթ. pyzda «բունոց» բառերի հետ, եբր բնիկ հայ՝ հնխ. pas-ka ձևից։ Թի-րեաքեան, Բազմավէպ 1913, 342 ցեղա-կից է դնում թրք. փօչ, փէօչ ձևին։ Մառ Яa и Лит. I. էջ 274 ռուս. xвoст հոմա-նիշի հետ նոյն։-Պատահական նմա-նութիւն ունի սանս. [other alphabet] puccha «պոչ», որ Walde 625 լտ. puppis «նա-ւի ցռուկ», յն. πζματος «վերջին», πύννος «սրբան» ևն բառերի հետ դնում է հնխ. pu-«յետևը» արմատից (չի յիշում այլևս Pokorny 1, 48), որ յամենայն դէպս չպիտի տար հյ. նախաձայն պ։
ԳՒՌ (dialectal) ՒԻՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. պոչ, Ախց. Երև Կր. պօչ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. բօչ, Մկ. Տփ. պուչ, Սլմ. պուէչ, Մրղ. պրիչ, պրէչ, Հմշ. Սեբ. բէօչ. -այս բոլորը նշանակում են «ագի».-նշանակութեան զարգացմամբ Ղրռ. Շմ. պօչ (յոգնակի պօ'չէր ձևով) «ճակատի երկու կողքից կախ ձգուած ծամեր»։ Նոր բառեր են պոչուկ, պոչիկ, պոչակտուր, պոչ-կտրուկ, պոչատակ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბოჩი պոչի «եղջերուի, այ-ծի ևն պոչ», թրք. գւռ. Կր. poč «պոչ», pocik «աոչիկ» (Բիւր. 1898, 627), Ատն. poč «պոչ, այծի պոչի միսը» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), Իւդ. póc, pocuk (Բիւր. 1899, 314, Յուշար-ձան 329), Կս. poς «պոչ» (օր. qoуunun po-ču «ոչխարի պոչր»), poč kemiyi «պոչի ոս-կոր» (Բիւր. 1898, 712), Ակն. bocig «ողնա-շարի ծայրի ոսկորը» (այսպէս նաև հյ. գւռ. Ակն. և Նբ.).-էնկիւրիի թուրքաց, ինչպէս նաև թրքախօս հայոց և յունաց բարբառով՝ poc «պոչ» (Բիւր. 1898, 789), Տ. poc «պոչ» (Բիւր. 1899, 799), չերեմիս poč «պոչ» (Patrubány SA 1, 202-3), քրդ. boς «պոչ», počik «հրացանի կոթ» (Justi, Dict Kurde 58, 83). հմմտ. նաև Erckert, Dig Spr. d. Kauk. St. էջ 311 արչ. oč «պոչ» (եթէ սխալ գրուած չէ)։
(առաւել ռմկ) Ձետ. ագի. տուտն.
Կճղակն եւ պոչն որպէս զեղին. (Հ. սեպտ. ՟Ի՟Դ.։)
ՊՈՉ, որպէս թլփատ, ադամն որ թլփատի. անթլփատութիւն.
Զոչսն հրամայէ թլպատել։ Մորթ պոչոյն։ մարմին պոչոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ.. 48. 52։)
adj. s. fornicator;
letcher, whore-monger;
adulterer;
— կին, prostitute, abandoned or debauched woman, harlot, street-walker, courtesan, whore, strumpet, wench, trull;
adulteress.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ապօրի խառնակւող այր կամ կին» Ա. կոր. ե. 10. զ. 9. «բոզ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 16. «կին արամբի շնա-ցեալ» Առակ. լ. 20. Ովս. գ. 1. որից պոո-նըկիլ ՍԳր. պոռնկեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. կոր. թ. պոռնկանալ Սեբեր. պոռնկագոյն Ոսկ. մ. ա. 6. պոռնկորդի Օր. իգ. 2. Ես. ծէ. 3. Եփր. թգ. պոռնկոց Եզեկ. ժզ. 25, 31, 39. Ոսկ. մ. ա. 10 և ա. կոր. Եւագր. պոռնկա-ռան Եւառո. ևն։ Նախաձայնի թաւացմամբ փոռնիկ, փոռընկութիւն, փոռընկանալ ձևով ունի Cl. Galano, Gram. et log. inst. Ko. mae 1645, էջ 27բ։-Շուն և պոռնիկ հոմա-նիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Մտթ. ևագր. 24։
= Յն. πύρνος «պոռնիկ մարդ». πόρνη «պոռ-նիկ կին» բառն է, որ յառաջանում է περνημι «արտահանելով վաճառել» բայից, որ հնդև-րոպական բառ է՝ ցեղակից հիռլ. renim (*prinami) «վաճառեմ» բային (Boisaq 805). -նախնաբար պոռնիկները գերուհև էին լինում, այն է վաճառքի առարկայ։ Յու-նարէնից է փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] თ pornā «պոռնիկ»։ Հայերէնի -իկ վերջաւո-րութիւնը ըստ Meillet REA 1, 12 ցոյց է տալիս թէ բառը նախ անցել է Պարթևներին և այնտեղից էլ հասել է մեզ։-Հիւբշ. 373։
Աւգերեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 292 առաջին անգամ դրաւ յն. πόρνη բառից փոխառեալ։ ՆՀԲ «նոյն բառն է և յն. πὄρνος»։ Peterm. 38 յն. πορνιϰός և լտ. fornicarius։ Հիւնք. յն. πόρνη իգականից։ Հիւբշ. 373 հայերէնի -իկ վերջաւորու-թիւնը բացատրելու համար պոռնիկ դը-նում է πορνιϰός, իգ. πορνιϰή «պոռնկա-կան» ձևերից։ Thumb ցոյց է տալիս որ յն. շեշտայանգ բառերը ամբողջու-թեամբ պահւում են հայերէնում և հե-տևաբար πορνιϰός պիտի տար հյ. *պոռ-նիկոս։ Ուստի մեր ձևը մեկնում է կազ-մուած -իկ մասնիկով πόρνος բառից։ Ընդունելով ըստ Meillet պահլաւակա-
նից՝ -իկ վերջաւորութիւնը բացատրւում է աւելի պատշաճ ձևով։
ԳՒՌ (dialectal) Ունինք Բբ. բօռնիգ «երեք անգամ նոյսի հետ ամուսնացած մարդ», Մշ. պօռ-նիգ «չորս անգամ ամուսնացած», իսկ Սեբ. բօռնիգ «բոզ»։
Չխառնակել ընդ պոռնիկս։ Եթէ ոք եղբայր անուանեալ՝ պոռնիկ իցէ։ Ո՛չ պոռնիկք, ոչ կռապարիշտք, ոչ շունք. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 10։ ՟Ղ. 9։)
Զպոռնիկ մի՛ առնցու։ Կին պոռնիկ եւ պղծեալ։ Կապէնս պոռնկաց։ Զիարդ եղեւ պոռնիկ՝ քաղաքն հաւատարիմ սիոն.եւ այլն։
Կին որ կապեալ է ընդ առն, եթէ ընդ այլում հաղորդի՝ եղիցի պոռնիկ. նոյնպէս որ կապեալ է ընդ կնոջ, եթէ յայլ կին մերձենայ՝ պոռնկի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Խառնակի ընդ այլում, ընդ որում չէ ամուսնացեալ օրինօք՝ եթէ այր իցէ եւ եթէ կին. Նոյն բառ է եւ յն. πόρνος fornicator, scortator. որպէս այր բոզարած.
Եւ մանաւանդ՝ որպէս Բոզ. πόρνη fornicatrix, meretrix, scortum.
Կամ որպէս Կին արամբի շնացեալ. μοιχαλίς adultera. Տե՛ս (Առակ. 20։ Ովս. ՟Գ. 1։) (Հոլովականն անխտիր գրի եւ հնչի պոռնկաց, եւ պոռընկաց, որպէս թէ եւ ուղղականն իցէ՝ պոռընիկ)։
cf. Պոռոտող.
· Calfa
«խոշոր և յոխորտ, մեծառան» Պիտառ. «խռպոտ (ձայն)» Փիլ. նխ. բ. 77. որից պոռոտախօս Պտմ. աղէքս. էջ 132. պոռոտող Պտմ. աղէքս. 132. գրուած նաև պռոտաբան Արծր. նոր գրականում պոռո-տալ։
= Անշուշտ նոյն է պոռոք «պոռոտախօս» բառի հետ և երկուսը միասին ցոյց են տա-լիս պոռ-արմատը. -ոտ և -ոք մասնիկ են։ -Աճ.
ՀՀԲ պոռալ «բղաւել» բայիզ է հա-նում։
Բանք պոռոտք զքաջ իմաստունն ոչ երկեցուցանեն. (Պիտառ.։)
Պոռոտ. (ճոռոմ, կամ խոշորաձայն, Հին բռ.։)
Իբրեւ առ մարդ պոռոտախօս եւ խուժադուժ ընդհարկանիմ պատերազմաւ, եւ ոչ իբրեւ ընդ աստուծոց։ Ոչ ընդոստեալ զարթեաւ ընդ պոռոտախօս բանս նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ ոչ զիս երկեցուցանեն պոռոտող բանքդ (այլ ձ. պոռոտախօս) (Պտմ. աղեքս.։)
ՊՈՌՈՏ ՊՈՌՈՏԱԽՕՍ ՊՈՌՈՏՈՂ. κομπώδης, κομπήγορος jactabundus, jactans se. Խոշոր եւ յոխորտ. խրոխտապանծ. մեծաբան, (խօսք, եւ խօսօղ).
bull, pope's letter.
· Calfa
«անստոյգ մի բոյս. լտ. cucumis indicus կամ Oegle marmelos» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 2582։
= Արաբ. [arabic word] bul նոյն սշ. (տե՛ս WZKM 11, 319 Steinschneider-ի հաւաքածոն)։
ՊՈՒԼ. Բառ լտ. bulla. որ գրի եւ Վուլ, բուլ. այն է կոնդակ քահանայապետին հռովմայ.
Եթէ ոչ ունիցի պուլ եւ գիր առաքելական, մի՛ ընկալցին զնա. (Մարթին.։)
s. bot. anemone, wind-flower;
poppy, corn-poppy.
· Calfa
. ո հյ. «հարսնուկ, ծափկոտրուկ, կէ-ինճիք չիչէյի, anémone» Ոսկ. պօղ. ա. 160 (ըստ գեղեցիկ նկատողութեան Վարդանեա-նի, Բառաք. դիտ. Դ. 104), Գաղիան. «երկ-նագոյն շուշան» Բժշ. «մի տեսակ վայրի բանջար» Վանակ. որ և ասւում է պոյտ, պոյտն Տաթև. հրց. 349, պտի ծաղիկ, պուտ-պուտ։ (Կայ այս բոյսի առանձին մի տեսա-կը՝ որ կոչւում է anemone armena Boiss տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 177)։
= Կարելի էր դնել հյ. պոյտն «պտուկ, պուտուկ, հողէ աման» բառից, յետին հայե-տէնի ոյ>ու ձայնափոխութեամբ ձևացած. իմաստի զարգացման համար հմմտ. արդի գւռ. և միջին հյ. պտուկկոտրուկ, ծափկոտ-րուկ, ամանկոտրուկ հոմանիշները, որոնց վկայութիւնները տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 61բ։ Այս բոլորը կապուած են այն նախա-պաշարման հետ թէ ով որ այս ծաղիկը քա-ղէ, տանը բոլոր պտուկները կկոտրին։ Բայց աւելի հաւանական է ընդունիլ թէ նախա-պաշարմունքն է սարքուած անուան վրայից, քան անունը յօրինուած նախապաշարմուն-քից։ Այս պարագային հայերէնից ազդուած պէտք է համարել թրք. չանագ չէօմլէք գըրը-ղը «պուտ ծաղիկը» (գիտէ ՆՀԲ), որ ռառա-ցի նշանակում է «կոտրած աման-չաման»։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Սլմ. Տփ. պուտ, Ալշ. պուդ, խտջ. բուդ, Մշ. պդուգ և շրջեալ ձևով՝ Ղրբ. տօպ (շրջման համար հմմտ. Ղզ. տուպ «կա-թիլ», որ շրջուած է պուտ բառից)։ Նոյնից է տպազոխ Ղրբ. «պուտ ծաղկի ծիլր»։
«կաթիլ». յետին հայերէն բառ, որ գտնում եմ գործածուած Առաք. պտմ. էջ 457. յիշում է նաև Բառ. երեմ. էջ 246՝ շիթ բառի բացատրութեան մէջ։ Կենդանի է գա-ւառականներում պուտ ձևով, որի շրջուածն էլ կայ տուպ ձևով. այս ձևն էլ է յիշում Բառ. երեմ. անդ։ Նշանակում է նաև «կէտ». որից տպտպիկ «կէտ կէտ խայտերով» Ա-ռաք. լծ. սահմ. 555, գւռ. տպտպուրիկ (վը-կայութիւնը տե՛ս նկտա)։-Նոյն է վերջա-պէս գւռ. պուտ «նիշ պիսակի, մարմնի վրայ խալ», որ յիշում է ՆՀԲ, յաւել. էջ 1066բ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. պուդ, Ննխ. Պլ. Ռ. բուդ «կաթիլ», Խրբ. բուղ «կէտ», նոյն է նաև Տփ. պուտ «մի քիչ, մի փոքր կտոր» (օր. մի պուտ հաց), որ բխում է «կաթիլ» գաղափա-րից, իբրև նշան փոքրութեան. հմմտ. Պլ. բուդ մը, բուդիգ մը (<պուտ մի, պուտիկ մի) «մի քիչ, սակաւիկ ինչ» (նախ հեղուկ բաների համար ասուած, յետոյ ընդհանուր գործածութիւն ստացած). այսպէս նաև Ղրբ. մի՛կա «մի քիչ», որ յառաջանում է մի կաթ «մի կաթիլ» ձևից։
Պուտ. հարսնոյ ծաղիկ. (անդ։)
Տե՛ս եւ փեննայ, եւ կակաչ։
ՊՈՒՏ որ եւ գրի ՊՈՅՏ, ՊՈՅՏՆ. ἁνεμώνη anemone rubra, vaccinum, saliunca. Ծաղիկ գայնայնոյ՝ կարմրագոյն. կակաչ՝ ընտանի եւ վայրի. պտուկ կոտրուկ, ծափկոտրուկ, եւ հարսնուկ.
male wild fig-tree.
· Calfa
. ի հլ. «արու վայրի թզենի. տճկ. պապա ինճիրի». մէկ անգամ ունի Եփր. մրգ. 361. «Եւ ի թզենեացն են որ բերեն պտուղ. և որք զնոյն ոչ ընկալեալ զստուեր զարուի զպռեմնիցն՝ դոյնպէս և լինին»։
Բառ անյայտ. որպէս թզենի պարտիզաց կամ դաշտաց.
Ի թզենեացն՝ են որ բերեն պտուղ, եւ որք զնոյն ոչ ընկալեալ զստուեր զարուի պռեմնիցին, դոյնպէս լինի. (Եփր. աւետար.։)
prester, hot and scorching wind, typhoon.
· Calfa
«ազգ հրատե-սիլ ցոլմանց յամպոց՝ հանդերձ ուռուցիկ մրրկաւ հողմոյ» Արիստ. աշխ. 612. երկ-րորդ անգամ՝ էջ 613 գրուած պրեստեր։
= Յն, πρηστήρ «կայծակով ու փայլակով ուրագան». որից նաև լտ. prester «հրային պտուտկող քամի». ծագում է πρήσω «այռեւ բայից։-Հիւբշ. 374։
Պռեստեր, որ կիզիչ ասի, հողմ է շարամանեալ ընդ ամպոյ խոնաւի եւ թանձրագունի՝ ի ձեռն ինքեան պատառեալ զշարունակ ծալումնս ամպոյն՝ խոշիւն շաչիւն եւ թնդիւն առնելով ... Ապա թէ թերաբորբոք իցէ հրութիւնն առ ի յոչ ուժգին հարկանել ամպոցն՝ պրեստեր կոչի, որ ասի կիզիչ. (Արիստ. աշխ.։)
ՊՌԵՍՏԵՐ. որ եւ ՊՐԵՍՏԵՐ. Բառ յն. πρηστήρ prester. այլուր թարգմանեալ կիզումն, կիզումունք. Ազգ հրատեսիլ ցոլմանց յամպոց՝ հանդերձ ուռուցիկ մրրկաւ հողմոյ.
enemy, adversary.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի իօն. 250. «Ասեն. օտարին՝ գնովք գևեալ է զմեզ՝ ի տեառնէն արարածոց... ապա օտա-րին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ»։ ՆՀԲ մեկ-նում է «գովող կամ յափշտակող զօտարին ինչ, գող կրծող զիրս այլոց». ՋԲ «զովող կամ ոսոխ», ՓԲ «կցորդ հաւասար» (որից շինել է նաև պռզել բայը). Թոռնեան Հառ-ընտ. 1866, Ա. 49 «մասնակից, բաժանորդ, ընկեր», Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1907, 315 դնում է «գործակից, զովող», համարելով թէ Ե ռա-րու ժողովրդական բառ է։ Հաւանական է երևում «գործակից ընկեր» նշանակութիւնը։ Հմմտ. նաև վոզօղ։
Բառ անյայտ, որ թուի զովող. կամ յափշտակող զօտարին ինչ. գող կրծօղ զիրս այլոց.
Ասեն. օտարին՝ գնովք գնեալ է տեառնէն արարածոց ... թէ ճշմարիտ է նմա (մարկիոն)՝ օրինացն աստուած, յորմէ զարարածս ամենայն դնէ, ապա օտարին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ, թէպէտ եւ ի տանջանս էին կամ ի հանգստեան. (Եզնիկ.։)
primicerius, dean.
· Calfa
, ի-ա հլ. որ և պռիմիկեռ. պռիմիկիւռոս «առաջին ատենադպիր, նա-խագահ իշխան» Ճառընտ. =Վարք. և վկ. Ա. 414, Բ. 49. Յայսմ. հոկ. 7։
= Յն, πριμιϰήριος «առաջին պաշտօնեայ», որ փոխառեալ է լտ. primicerius «առաջին, գլխաւոր. 2. գործավար, գործապետ. 3. կայ-ռերական արքունեաց առաջնակարգ պաշ-առնեաւ. 4. մեծ սենեկապան» բառից. սրա-նից նաև ֆրանս. primicier, իտալ. primoce-ro ևն։-Հիւբշ. 374։
Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ, Աւգերեան. Լիակ. վրք. սրբոց Գ. 162 և ՆՀԲ։
ՊՌԻՄԻԿՈՒՌ կամ ՊՌԻՄԻԿԵՌ, կամ ՊՌԻՄԻԿԻՒՌՈՍ. Բառ լտ. եւ յն. primicerius πρωτοκήριος . որպէս թէ նախամոմ, նախակեռոն. Անուն նախագահութեան ի մէջ աւագ որերոյ, որպէս նախկին նշանակեալն ի ցուցակի. կամ առաջին ատենադպիր։ ՃՃ. եւ Հ. վրք. սարգսի եւ բագոսի.։
paraphernalia, portion, dowry, dower.
· Calfa
, ի-ա հլ. «օժիտ (աղջկայ կողմից տրուածը փեսին)» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դտ. 289, 291. Լմբ. օր. 19. Մաշտ. ջահկ. Ուռհ. 122. գրուած է նաև պռոյք Անսիզք 19, պռեւք Ժմ. յն. որից պռուգել «օժիտով ճոխացնել» Մարթին. Մին. համդ. 133. պռուգած Ասոր. դտ. 54. Մխ. դտ. անպռոյգ Ասոր. դատ. 9. Լմբ. օր. 19. Մխ. դտ.»
= Յն, προίς, «ροίς, սեռ. προιϰός. նյն, προυϰίν προτϰα «հարսի բերած օժիտը», որից προίζαα-ϑαι «պռուգել, օժիտ տալ». ծագում է πρό «առ, ի» և ἴϰω «գալ» բառերից։-Հիւբշ. 374։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
ԳՒՌ (dialectal) Հճ. արիգ «օժիտ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, 198), Մրշ. պռաք «հարսի օժիտ» (Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325)։
Առաջինն (կին) եբեր պռոյգս։ Եթէ ոչ առնէ կտակ (այրն), որդիրք պռուգօք կնոջն ժառանգեն զնա։ Վասն պռուգաց։ Զոր ինչ բերէ կին ի պռոյգս։ Հաւանի այրն ի պռոյգսն։ Յամենայն աշխարհս ըստ սովորութեան բերեն կանայք զպռոյգսն։ Այր ոք՝ որ առնու կին օրինաւոր պռուգօք։ Այն որ յառնէն ի կինն դարձաւ (պարգեւ), ոչ դրի ի թիւ պռուգացն՝ որ հարսինն է բերք։ Պռոյգս տայ դստերացն՝ եւ տուայր որդւոցն. (Մխ. դտ.։)
Տուայրն՝ որ է վարձ կուսութեանն, զոր փեսայն տայ. եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)
Ա՛ռ սուլտան՝ զայդ քեզ՝ կին արա՛, եւ տամք զմանածկերտ քեզ պռոյգ.. (Ուռհ.։)
Ըստ յն. բռօի՛քս. կամ բռիքս. προΐξ dos. Օժիտ. պաշտատական. վարձանք. ինչք՝ զոր հարսն բերէ ի տանէ ծնողաց իւրոց ի տուն փեսային.
muzzle, snout.
· Calfa
«շուրթն», յգ. պռկունք «շրթունք», որից և ն յաւելուածով պռունկ Թլկր. 27. իբրև ռամկական բառ յիշում է ՆՀԲ, սրա հետ նոյն դնելով պռուկ «եզան քիթը, ցռուկ» Սարգ. յկ. որից պռուաւոր «շրթնաւո՞ր» Ա-ռաք. լծ. սահմ. 316 (Որպէս ճրագ պռուա-ւոր է)։
Մառ. հյ. բերան և վրաց. Յირი պիրի բառերի հետ. աւելի ընդարձակ տե՛ս բերան։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Սլմ. Վն. պռուկ, Մրղ. պու-ռուկ, Մշ. պռուգ, Տիգ. բռուգ, բռունգ, Ախց. Կր. պռունկ, Ալշ. Երև. պռունգ, Տփ. պրունգ, Սչ. բրունգ, Ննխ. բուռունգ, Սվեդ. բռօնգ, Պրտ. Սեբ. բռգունք, Ասլ. բռգիւնք, բռգիւ՝, Զթ. բը'ոգընիյք, բը'ոգընիրք, Ռ. բռղունք, բուռղունք, Հմշ. բըրբունք (իսկ ըստ Մառ, Зan. Kолл. Bоcтоконедовъ I, էջ 73-80 Համշէնի թրքացած հայոյ բարբառով՝ բէր-բուք), նշանակում են «շրթունք. 2. ծայր, եղերք»։ Սրանց դէմ Ջղ. ունի պռնչուկ, որ գիտէ նաև Բառ. երեմ. էջ 216 և որի ծագու-մը անյայտ է։ Նոր բառեր են պռկապռուկ «մինչև եզերքը լցուած», պռկօշ «կախուած շրթունքներով», պռնկկալ «լաջակ»։ Բ. բըո-թունք, յդ. բըռթընէր «շրթունք. 2. ամանի եզերքները», որոնք յառաջացած են պռուկ և շրթունք, շրթներ բառերի խաչաձևմամբ։
Մի կապեսցես զպռուկ եզին կալոտւոյ (այլ ձ. եւ տպ. ցռուկ). (Սարգ. յկ. ՟Է։ Իսկ ռմկ. Պռուկ, պռկուք՝ ց Շուրթն, շրթունք։)
elm-tree.
· Calfa
«մի տեսակ անպտուղ ծառ. թեղի. կնձնի, ulmus campestris L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 142) Վստկ. Յայսմ. ասւում է նաև պտեղածառ, պտեղ-եայ ծառ, փտեղեայ ծառ։
= Յն. πετλέα կամ πτελία հոմանիշ ձևից փոխառեալ. նոյն յն. բառի ցեղակիցն է հյ. թեղի, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 374։
ԳՒՌ (dialectal) Նո՞յն է արդեօք պցղի Տր. տճկ. «ղըզըլ աղած»։
որ եւ յն. բդէլէ՛ա. πτελέα ulmus. Անուն անպտուղ ծառոյ մեծի, զորով պատի որթ այգւոյ. յաճախ տնկի եւ ի վերայ ճանապարհաց ի զուարճութիւն. Գարա աղաճ։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Լղ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Պտոյտք.
· Calfa
, ի հլ. «ջրի՝ գետի յորձանք» Յոբ. իր. 10. Սղ. կր. 16. Իմ. ժթ. 7. Ոսկ. փիլիպ. որից պտուտիլ, պտուտել «ոլոր ոլոր դառ-նալ՝ դարձնել» Խոր. Յհ. կթ. Բրս. մրև Ճառընտ. պտուտանալ Եպիփ. կուս. պտու-տաբար Շիր. Յհ. կթ. պտուտկել Շնորհ, եդես. Բրս. մրկ. եռանդնապտոլտ Անան եկեղ. հերձինապտոյտ Սիւն. տաղ. խչ. շըր-ջանապտոյտ Նար. տաղ. շրջապտուտկեալ Դիոն. թղթ. ոլորապտոյտ, պտուտակ, պտու-տակաւոր (նոր բառեր) ևն։ Նոյնից է նաև պուտուտակ «սիսեռ», որ տե՛ս առանձին։
Հիւնք. պատատել և փաթոյթ բառերի հէլր։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. պտտել, Երև. պտըտէլ, Ագլ. Ախց. Կր. պտըտիլ, Ղրբ. Տփ. պտուտ գալ «պտտիլ, դառնալ», պտուտ տալ «դարձնել». Ալշ. Մշ. պդօդել, Պլ. բըդըդիլ, Հմշ. բըդը-ռուշ, Սեբ. բդըդէլ, Ռ. բըդդէլ (երկու վան. կով). Ասլ. բդըդէ՝լ, Շմ. պիւտիւտ տալ, Ակն բըդօդ, Սվեդ. բmդ'վիլ «պտտիլ, շրջիլ, զբօս-նուլ. 2. որոնել»։-Նոր բառեր են պտուտ-կուն «մեծ մրրիկ», պտտան, պտտացնել, պտտկիլ, պտտուիլ, պտտուկ, պտտուն։
Զպտոյտ գետոց պատառեաց. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 10։)
Երկան զուլանէ հրամայէ կապել, եւ ընկենուլ ի պտոյտ մի գետոյն. (Խոր. ՟Բ. 45։)
Մի ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ի կարմիր ծովուն ճանապարհ անխափան, եւ դաշտ ծաղկաբեր ի պտուտից բռնութեանն. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 16։ Իմ. ՟Ծ՟Բ. 7։)
Եղեւ թնդիւն ի ծովուն՝ պտոյտ առեալ ի ծովուն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդէ՞ր ի պտոյտս արկանիցեմք զանձինս, ի մրրիկս եւ ի նաւակոծութիւնս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Զհաւատոցն առագաստն պարզ եւ անխոնարհելի ունիլ ի մեջ հերձուածողական պտույտից. (Լծ. կոչ.։)
Յանդնդային պտուտից չարամեռ եւ խաւարային գործոց. (Ճ. ՟Բ.։)
Յորքանեաց չարաչար հայհոյութեանց պտոյտս ընկղմիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՊՏՈՅՏ ՊՏՈՅՏՔ. δίνη, θίν, κλύδων, καταιγίς, εὕριπος, ἵλιγξ vortex, gurges, procella. Յորձանք. շրջանք. գրդանք. կիրտափ. (իրօք կամ նմանութեամբ).
praetor;
praetorium, judgment seat or hall;
General's tent.
· Calfa
«նախագահ դատաւոր Հռովմա-յեցոց. 2. խորհրդարան, տեղի ատենի» Վրք. հց. բ. 322. նոյն է նաև պռետոր «փռևւա-նորդ առաքելոց» Թղթ. դաշ. 24. որից պռե-տորական Սռկր. էջ 419։
= Յն, πραίτωρ «առաջին իշխան, նախա-գահ, պետ», πραιτώριον «կառավարչապետի պալատը». երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. praetor, praetorium ձևերից. հայերէնը յու-նարէնի միջնորդութեամբ է։-Հիւբշ. 375։
Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, Աւետի-քեան, Մեկն. թղ. պօղ. բ. 654 և ՆՀԲ։
Ետ եւլոժի գանձ բաղում թագաւորին եւ իշխանաց նորա, զի արասցեն զնա եպարքոս մեծի պրետորին։ Էր նա եպրաքոս ի պրետորն արքային, մինչ էրն յարքունիս. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Զ։)
Բառ լտ. praetor πραίτωρ . Նախագահ դատաւոր հռովմայեցւոց. իշխան պալատական, կամ խորհրդական. յորմէ praetorium πραιτώριον, βουλευτήριον . Ապարանք դատաւորի, խորհրդարան, տեղի ատենի.
s. bot. turbith, thapsia, bastard turbith.
· Calfa
«մի տեսակ բոյս է» (ըստ Գա-ղիան. «thapsia», ըստ Բժշ. «thapsus, սկիւ-թական փայտ»)։
Եթէ այս նշանակութիւնները ճիշտ են, պէտք չէ ուղղել բառը պրինկ, որ տե՛ս վերըս
Թափսիաս. պրիսկ. գաղիան։ Ա՛յլ է եւ փայտ սկիւթական ասացեալ, եւ խոտ ի պէտս ներկոց։ (Բժշկարան.։)
θαψία thapsia, herba in insula Thapso. Բոյս նման սամթի՝ դեղին ծաղկօք, եւ լի կաթնորակ հիւթիւ.
cf. Պրիոն.
· Calfa
«սղոցաձուկ» Վանակ. յոբ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
= Յն. πρίστης «սղոցաձուկ»։-Հիւբշ. 375։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Սքանչելի է ի մեջ այլոց եւ ձուկն պրիստէ՝ նեղ եւ երկայնաձիգ. (Վանակ. յոբ.։)
Բառ յն. πριστής, πρίστις . նոյն ընդ Պրիոն, որպէս սղոց, եւ սղոցաձուկն.
nerve, sinew.
· Calfa
«ձիու պոչի վերի ծայրի պինդ մասը» Վստկ. 199, 202։ (ՆՀԲ մեկնում է «ջիղ, նեարդ», որ յարմար չէ վերի վկայու-թեանց)։
Պատահական ամանութիւն ունի թթր. [arabic word] burčak «գանգուրք, խոպոպիք» (Будaговъ II, 252)։
Բառ ռմկ. իբր ջիղ, նեարդ.
Պրճուկն (ձիոյ) հաստ, եւ երբ բռնես՝ պինդ ի լար. (Վստկ.։)
rush, bulrush;
papyrus.
· Calfa
, ո հլ. (իսկ Վեցօր. 83 սեռ. պըր-տուի) «կնիւն, ճիլ, սէզ, շամբուտի եղէգ» Յոբ. ը. 11. խ. 16. Ես. ժթ. 6. Եփր. են. 93. Փիլ. որից պրտուամած Լծ. կոչ. պրտուեայ Ել. բ. 3. պրտուեղէն Տօնակ. Յայսմ. Վրք. հց.։
ԳԴ պրս. [arabic word] burdī «սէզ, կնիւն»։ ՆՀԲ արաբ. պէրտի, պէրտիյէ։ Հիւնք. ըստ ԳԴ։ Բառս բնիկ արաբերէն է (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 575) և ձայնա-կան տեսակէտով անյարմար մեր բա-բին,
Միթէ կանաչանա՛յ պրտու առանց ջրոյ։ Ընդ ազգի ազգի ծառովք ննջէ, առ պրտուով եւ եղեգամբ եւ կնիւնով։ Յամենայն ամուրս եղեգան եւ պրտուոյ. (Յոբ. ՟Ը. 11։ խ. 16։ Ես. ՟Ծ՟Բ. 6։)
պտրիխք են ի դուզնաքեայ նիւթոյ, յորոց կարի գձուձ գետնաստորս՝ ի գաւառին պրտուոյն. (Փիլ. տեսական.։)
Ոչ պրտու պրտուի պիտանացու լինի յընդդիմակացութիւն. իսկ քրիստոս զօրաւոր գոլով՝ պրտուով զվիշապն խափանեաց. (Եփր. աւետար. կամ Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
Երկիր տղմային բուսուցանէ պէսպէս եղեգունս եւ պրտուս անշահս այրելիս հրոյ. սոյնպէս եւ որովայն անժուժկալի բղխէ զյոլովութիւնն ախտից. (Եփր. պհ.։)
Պրտու՝ իւղով թրջեցէ՛ք, եւ լուցեալ՝ այնու զկողս դորա խարշեցէ՛ք. (Ճ. ՟Գ.։)
Հրամայեաց դատաւորն պրտուս թանալի ի ձէթ. եւ վառեցին հրով, եւ պրտու այրեցաւ, եւ մատունք սրբոցն ոչ այրեցան. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։)
Վառեցին պրտուովն զմատունսն։ Այրեցաւ պրտունք, եւ մատունքն անարատ մնացին. (Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ժ՟Գ.։)
Հրամայեաց գաւազանօք հարկանել, եւ իբրեւ զպրտու կակղագոյն դիպէր ի նա. (Հ. կիլիկ.։)
Չոր պրտու դի՛ր ի ներքս ... Ոմանք առնուն չոր պրտուս. (Վստկ. ՟Ճ՟Հ՟Ը. եւ այլն։)
πάπυρος papyrus, juncus. որ եւ ար. պէրտի, պէրտիյէ. Կնիւն եւ եղէգն լայնատերեւ կամ երկայնատերեւ ՝ ազգի ազգի. յորմէ հիւսին փսիաթք եւ սիրայք. որպէս եւ այն որ բուսանի յեգիպտոս առ նեղոսիւ, զորոյ զտերեւս ի հնումն վարէին ի դրութիւն.
· Calfa
«հուն, չում», որից պրենի «հունի ծառ» Գաղիան. բժշ.։
ՀԲուս. § 2621 յիշում է անգլ. berry «մացառուտի պտուղ»։ (Այս բառի հետ կցւում են ըստ Kluge 45՝ գերմ. Beere, մբգ. ber, հբգ. berl, գոթ. basī, հոլլ. bes, անգսք. berie, որոնց համեմատու-թեամբ նախագերմ. ձևը լինում է naso որ կապ չունի այլ ևս հայերէնի հետ)։
reservoir, basin.
· Calfa
«ջրի աւազան կամ գուբ» Վստկ. ջ 5. ասելի լաւ է բրքայ Պղնձ. 17, 37, որ և գրուած բրգայ Աղթամ. (տպ. Կոստ. էջ 41)։
= Արաբ. [arabic word] birka «աւազան», որից նաև քրդ. birké, birk «աւազան»։ Բնիկ սեմական բառ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] bəreka, եգիպտ. birakati «գուբ կամ աւազան». բուն արմա-տը յայտնի չէ՝ ըստ Gesenius17 118.-Հիւբշ. 274,
Բառ. ռմկ. որպէս արաբ. պիւրքէ. այն է Աւազան կամ փոս՝ ուր ժողովեն զջուր.
Ուղղեն զջուրն (անձրեւի) ի յաման ուրեք իբր ի պրքէ. եւ անդ յստակի ի պղտորութենէն, եւ ապա մտցէ ի ջրատունն. (Վստկ. ՟Է։)
carded wool or goat's hair;
lint, scraped linen.
· Calfa
«այծի մազ, թիֆթիկ» Յայսմ. փետ. 13. որից պրօնագործ Յիշատ. Սամ. անեց. շար. 152. Ամբ. պտմ. 125. գրուած պրուն Ամիրտ. (վկւյութիւնը տե՛ս Նորայր, Բռ. ֆրանս. 724բ)։
ՀՀԲ պրակ բառի՞ց։
Մազ այծեաց, եւ ծրար նորին.
Եւ ասաց տանել նոցա պրօն եւ վուշ, զի աշխատեցայց ասէ. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)
fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.
· Calfa
, ո հլ. «տաքութիւն» Սիր. գ. 12 «տաք, տաքուկ» Եզն. «պարզ, բարեխառն և պայծառ օդ» Մտթ. ժզ. 2. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 28. Սեբեր. որից ջերանիլ «այրիլ, հիւան, դութեամբ, ցաւով կամ մոլութեամբ տոչո-րիլ» Ա. մկ. ա. 6. Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ. մտթ. ես. ջերիլ Անան. եկեղ. ջերին ատաթուկ» Եզն. «պարզ օդ» Պիտ. փիլ. ջե-րոտ Ագաթ. ջերոց Վստկ.։ -Այս արմատե միւս ձևերն են՝ ՋԵՌ-, որից կազմուած են ջեռնուլ կամ ջեռանիլ ՍԳր. Եփր. թգ. ջեռու-ցանել ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ջեռումն Ոսկ. ռ կոր. ջեռիլ Տօնակ. ջեռացուցանել Խոր. Պե-րիարմ. Ասող. ջեռլի Ոսկ. ես. ջեռուցիչ «կաթսայ» Գ. թագ. է. 40, 45. ոտնջեռեալք «հանդէսի վերջաբանը» Նորագիւտ բ. մն. է, 9. դիւրաջեռ Դիռն. երկն.-ՋԵՐՄ, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տաք» ՍԳր. Ոսկ ս. տիմ. Ագաթ. Կիւրղ. ել. «օդի տաքու-թիւն» Ագաթ. Եղիշ. «մտերիմ, ընտանի» Ոսկ. մ. բ. 2. Փիլ. 15, 518, «ջեր օդ» Ոսկ. մ. ա. 24. որից ջերմագոյն Ոսկ. ես. ջերմա-նալ Մրկ. ա. 30. Ոսկ. յհ. ա. 3, բ. 33. ջեր-մաջերմ Տոբ. բ. 11, 18. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ել. Եւագր. Եփր. գ. կոր. ջերմագութ Ոսկ. ջերմակիծ Ագաթ. Վեցօր. ջերմն «տենդ» ՍԳր. (յգ. ջերմանք Եղիշ. Կանոն. 364) ջերմնակալ «ջերմոտ» Ոսկ. բ. տիմ. ա. ջեր-մեռանդն Ագաթ. Սեբեր. Եփր. թգ. ջերմ-նոտ Ոսկ. մտթ. բ. տիմ. ջերմնեակ Մծբ. ջերմուկ Եւս. պտմ. Վեցօր. ջերմակաջուր (ուղղել ջերմաջուր) Վեցօր. դ. 79. ջերմիկ Վրք. հց. նոր բառեր են ջերմել, ջերմոց, ջերմանոց, ջերմաչափ, ջերմագին, ջերմա-միզութիւն ևն.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gšher-արմատից. ժառանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] ghar [other alphabet] ghrnōtl «այրել, վառել, լուսաւո-րել», [other alphabet] ghrna-«տաքութիւն», [other alphabet] I ghini, [other alphabet] hára-«կիզիչ տաքութիւն», զն, ǰar «տաք», յն. ϑέρος «ամառուայ տաքր. ա-մառ». ἕλέρμασσα «հնոց», ϑερομαι «ջեռնում», հիռլ. gorim, guirim «այրեմ, տաքացնեմ», gor «տաքութիւն, կրակ», կիմր. gor «թուխս», gwres «տաքութիսն», բրրտ. gor «կրակ», լիթ. gāras «շոգի», լեթթ. gars «տաք գոլորշի. 2. ոգի», հսլ. gorêti «վա-ռել», grčti «տաքացնել», žeravi «կիզիչ», po-žarū «հրդեհ», ռոա. горeть «այրիլ», гope «ցաւ, վիշտ», горячiи «տաք», горяц-кa «ջերմ», горькiи «կծու» (որ է «այրող»), горчицa «մանանեխ», горнъ «հալոց, հը-նոց», жаръ «շոգ, տապ», жаркoe «խռոռ-ված», жарить «խորովել», nо-жаръ «հրը-դեհ», ոպկր. hority, բուլգար. gor'ъ «այրել, վառել», չեխ. horim, լեհ. gorzeje, պոլաբ. guörè-sa «այրել», ալբան. ngroh «տաքաց-նել», zjar «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», լտ-fornax «փուռ» ևն ևն։ Հնխ. gkher-արմա-տից -mo-մասնիկով ձևացած է հնխ. g'her-mό-«տաք», որից յառաջանում են յն. ϑερμός առաք», փռիւգ.-թրակ. germo-, ալբան. žjarm «տաքութիմն» և հյ. ջերմ։ Նոյն ար-քատի *gšhor-ձայնդարձից է յառաջանում հնխ. gšhormó-«տաքութիւն», որի ժա-ռանգներն են սանս. [other alphabet] gharmá-«տա-քութիւն, շոգ, եռանդ», զնդ. ❇ garə-ma-«տաք», հպրս. garma-, պհլ. garm, պրս. [arabic word] garm «տաք», աֆղան. γarma, γārma «կէսօր, օրուայ տաք ժամանակը», բելուճ. garm, քրդ. germ «տաք», germik «ջեր-մուկ», օսս. γarm, qarm «տաք» (Horn § 911), լատ. formus «տաք», հպրուս. gorme «տաթութիւն», գոթ. warmjan «տաքացնել», հբգ. նբգ. հոլլ. անգլ. warm «տաք», հհիւս. warmr «տաք» (Walde 308, Boisacq 341, Berneker 334 Trautmann 79, Pokorny I, 687, Kluge 518)։ Հնդևրոպական նախալե-սուի մէջ ձայնդարձը գործածւում էր բառի նեսակը որոշելու համար. այսպէս՝ e ձայն-դարձը ածականի համար էր, o ձայնդարձը գոյականի համար։ Հայերէնի մէջ սակայն երկուսը միանալով e ձևը տարածուած է և o ձայնդարձը ժառանգ չունի հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 486։
Ուղիղ համեմատութիւններ տւաւ նախ Klaproth, Asia pol. էջ 106։ Նոյնը նաև ԳԴ, որ համեմատում է պրս. garm, gar-māgarm=ջերմաջերմ բառերի հետ։ Brosset JAs. 1834, էջ 383 ևն յն. ϑερος ՆՀԲ ջեր դնում է նոյն ընդ հյ. չոր, թրք. նէրին, լտ. serenum, ջերմ՝ լծ. արաբ. ճէրմ, պրս. կէրմ, յն. թէրմօ՛ս։ Peterm 26, 35 սնս. յն. և զնդ. ձևերը։ Win-disch. 9 սանս. gharma-։ Ուդիղ են նաև Böttich. ZDMG 1850, 361, Lag, Ur-gesch. 965, Müller, Justi, Տէրվ. ևն։ Canini, Et. étym. էջ 5-6 ջեր=սանս. cur, լիթ. kurti «վառել» և ջերմ=պրս. garm։ Հիւնք. ջերմ՝ ըստ ՆՀԲ, իսկ ջեր= պրս. թիյր «Հերմէս» և յն. ϑέρος։ Սրմա-գաշեան, Արմէնիա ջեր ձևի հետ է դը-նում ռում. ger «սաստիկ ցուրտ»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ.օ [arabic word] ǰarma «խարոյկ»։
ԳՒՌ (dialectal) 1. Ջեր արմատից՝ Մշ. ջ'եր «պարզ և տաքուկ օդ», Լ. ջէր «ոչ-պարզկայ դիշեր», Տփ. ջիրանալ «տաքանալ», Վն. ճեր «ոչ-պարզկայ գիշեր», ճէրել «երկինքը պարզել». Չթ. չիրնօլ «տաքանալ» (պատկանում է այս արմատին, բայց ազդուելով չոր բառից՝ դարձել է այսպէս։ Մրկ. ժդ. 54 գրուած է կու ջիրներ, բայց դա գրականի ազդեցու-թեամբ է. բուն հնչումն է չ ձայնով)։-2. Ջերմ առմատիղ՝ Ննխ. ջէրմ, Ախց. Կր. Սեռ. ջ'էրմ, Ագլ. ջիրմ, Շմ. ճէրմ, Ասլ. չէ՛րմը, նշանակում են «տենդ, ջերմ հիւանդութիւ-նը», որից Գոր. Ղրբ. ճէրմէլ «ջերմ ունե-նալ», -Եւդ. ջէրմուգ «ջերմուկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Եւդ. čermig, čermug «ջերմուկ» (Բիւր. 1899, 314 և Յուշարձան 329). Կր. čerməx «ջերմուկ», Sovux-cermax (վայրանուն)։ Փռքր-Ասիոյ զանազան կող-մերը կան տճկ. čermik կամ čermuk ձևով զանազան գիւղեր կամ աւաններ, բոլորն էլ մի որևէ ջերմուկից ստացած իրենց անունը։ -Հայերէն ջերմ «տենդ» բառից եմ համա-րում բիւզ. յն. τζίρμα «ջղաձգութիւն, σπασμός, гоnvulsion», որի համար Sophocles 1o80 ասում է թէ՝ եթէ σόρμα բառի աղաւաղութիւնն է, պէտք է գրել *ύρμα. -արաբերէն ևս կայ [arabic word] jarm «տաք. 2. շատ տաք երկիր», բայց այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 414 պրս. [arabic word] garm ձևից արաբացեալ է։
Օրհնեցէք ամենայն հողմք, հուր, եւ ջեր զտէր. (Ժմ.։)
Արեւ եւ լոյս եւ ջերճ մի արեգակն ասի. (Յճխ. ՟Ա։)
Որպէս ջեր ի վերայ սառին, այնպէս հալեսցեն մեղք քո զքեզ. (Սիր. ՟Գ. 17։)
ՋԵՐ. ա. Ջերմ. ջերմին. տաք.
Մրջեան ի ջեր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորջէ անտի եւ ցամաքեցուցանելոյ. ( Եզնիկ.։)
Յորժամ երեկոյ լինի, ասէք, թէ ջեր լինելոց է. (Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
Խաղաղութիւն եւ ջեր գործի։ Յերկինս այլ նշան ձմերայնւոյէ (այսինքն մրրկի). եւ ոչ ոք իցէ՝ որ տեսանիցէ զձմերայնւոյ նշանն, եւ ջերոյ ակն ունիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 28։)
Անկեալ կայցեն ի դաշտի, մինչ ջեր իցէ եւ պարզ. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ի սաստիկ հոսեալ անձրեւաց հանդարտութիւն լինի, ջեր գործի. (Անան. զղջ.։)
Կամ ա. εὕδιος serenus. Պարզ եւ հանդարտ. բաց.
Ի ջեր ժամանակի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Ջեր վայելք օդոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Պարզ երբէք լինել եւ ջեր՝ խաղաղացուցանել զոդին իրաւացուցեալ . յն. բարեխառնեալ գոլ։
θέρμη, θερμότης calor καῦμα aestus. կամ εὑδία (որ է պարզ). Որպէս արմատ բառիս Ջերմ ՝է ջերմութիւն. տապ. տօթ. տաք. այսինքն տաքութիւն.
ՋԵՐ. գ. εὑδία, αἱθρία serenum caelum, serenitas, sudum γαλήνη, εὑδινή tranquillitas serena. (որպէս նոյն ընդ հյ. չոր. թ. սէրին. եւ լտ. սէրէնում ). Պարզ. այսինքն պայծառ՝ բարեխառն եւ հանդարտ օդ. պարզութիւն եւ հանդարտութիւն եթերական.
stag.
· Calfa
«մի մոլորակի անուն». մէկ անգամ ունի Մեկն. ծն. «Լուծ՝ հող, և ջերի՝ ջուր, որ է այծ... ծպաւոր՝ օդ, փառազնոտ՝ հուր»։ Ըստ ՆՀԲ կոչւում է նաև եղջերու, ուստի վե-րի բառն էլ թերևս պէտք է կարդալ եղջե-բու. նախաւոր և բառի նախատառը պատ-ճառ է եղած շփոթութեան։
Անուն միոյ ի մոլորակաց. որ եւ ԵՂՋԵՐՈՒ ասի.
Լուծ՝ հող, եւ ջերի՝ ջուր՝ որ եւ այծ ... ծպաւոր՝ օդ. (փառազնոտ՝ հուր. Մեկն. ծն.։)
how ! oh ! o strange ! wonderful !
· Calfa
, ի հլ. «շատ մեծ ու ռառձռ. գերազանց. 2. իբր ձյն. ո՛հ, ի՛նչ լաւ, ի՛նչ դեղեցիկ» Քեր. թր. 33. Համամ. քեր. 275. Երզն. քեր.։-Հմմտ. բեք։
ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
ՋԵՔ կամ ՋԷՔ. մջ. յորմէ կազմի եւ հոլովդ՝ ջեքի, ից. Ով. զի՞ բարի. բեք. բաբէ. բէհ բէհ. (որպէս եւ պ. ջի՜. արաբ. զիհի՜. է՝ քանի՞, ո՞վ ո՛րչափ).
Մակբայ, բաքասականն, բեք ասէ, ջեք ասէ. (Քեր. թր. հյ.։)
Ջէքն բախճանագոյն (կամ խրախճանագոյն) լսի, կամ զօրազուարճ։ Ջէքն այնքան գեղեցիկ էր պսակն։ Ջէք պայծառ իմն է լոյսն։ Ջէք անճառականք են աստուծոյքն, եւ հրեշտականք։ Բէքիցն աւանք, եւ ջեքիցն խումբք սոսկականք են, եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր.։)
cudgel, stick, wand.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գաւազան, ծեծի բիր, մահակ» Փիլ. նխ. 19. որից ջնել «գաւազա-նով ծեծել, տանջել» Պիտ. Նար. էջ 151. Ոս-կիփ. Տիմոթ. կուզ 79. «ականջին խորթ թր-ւիլ» Տիմտոթ. կուզ 116, 152. ջնումն Տիմոթ. կոպզ 275 (տե՛ս Ակինեան և Աճառեան, Տի մոթ. կուզ, էջ 48, 96). կայ նաև ոջին «ճիւ-ղերի կապոց, տրցակ» Վրք. հց. ա. 267 (չու-նի ՆՀԲ)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hen-կամ gi. hen «ծեծել, զարնել» արմատից, որի gžhə-ni կամ g'hnni ձևից յառաջանում է հյ. գան «ծեծ»։ Բառիս միւս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս գան։ Հմմտ. նաև ջինջ։
ՆՀԲ լծ. գան։ Հիւնք. պրս. ճիւնաղ «փոկ»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gin, gi «եղէգ, ձող»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Patrubány KZ 37 (1904), էջ 428, որ համեմատում է հյ. գան և յն ϑείνω բառերի հետ։ Սրանից անշուշտ անկախաբար Scheftelovitz BВ 29 (1905), I7, որ յիշում են Walde 224 և Boisacq 336, և որ կրկնում է Ղափան-ցեան ЗВО 23, 354։ Ընդունում է Meil-let (նամակ 21 ապրիլ, 1927 թ.)
(լծ. գան). Գաւազան գանից. ձաղկիչ.
Զօդսն կոծել ջնօք ձեռնարկեն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
perihelion.
· Calfa
«վերին եթեր. արևի մօտ եղած տե-ղերը» Պիտառ.։
Բառ անյայտ, որպէս մասն վերին եթերաց.
Յարկայ կամարք արեգականդ, ուր օդն թանձրամած ջիք, շաղաւարն. (Պիտառ.։)
cudgel, club.
· Calfa
«գաւազան, փայտ, բիր» Վրք. հս. ա. 694. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
= Վրաց. ჯოხი ջոխի «փայտ, գաւազան» բառից փոխառեալ։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. քուք, ձող, ճիւղ։ Վերի մեկ-նութիւնս տե՛ս ՀԱ 1908, 124։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. ջօ՛խի «փայտ, մահակ, բիր», Երև. ջօ՛խի «ծառի դալար ճիւղ», երկուսն էլ նոր փոխառեալ վրացերէնից.-Հմշ. նոյն բառը կայ ջօխ ձևով, որ վրիպակով տպուած է ջօփ (Ազգ. հանդ. Զ. 141)։-Նո՞յն է ար-դեօք Ղրբ. ճէխ, ճէ՛խի «վառելափայտ»։
Գաւազան. բիր. փայտ. լծ. եւ Քուք. ձող. ճիւղ. ... cf. ԿԱՆՃՈԽ կամ cf. ԿԱՆՋՈՒԽ.
Առեալ զգաւազան իւր՝ել արտաքս. իբրեւ զայն տեսին, առին ջոխս ամենեքեան, եւ ընթանային ընդ նմա. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
great, grand.
· Calfa
«մեծ, աւագ» Մարթին։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ջ'ոջ՝, Վն. նոչ (սեռ. ճիւ-չիւ), Մրղ. ճուչ, ճէօչ, Սլմ. ճէօչ, Մկ. ճիւ, Ռ. չօչ. բառս գործածական է նաև Ապ. Արճ. Բլ. Բղ. Խ. Խլ. Նփ. Սր. Ոզմ. Տիգ.։ Նոր ռա-ռեր են ջոջանալ, ջոջագլուխ, ջոջիկ, ջոջկիկ, ջոջութ, ջոջպապ, ջոջւոր, ջոջցնել, ջոջնաևt, ջոջահոգի, ջոջագլխանակ։-Հին հայերէնից աւանդուած է մեզ Ջոջիկ անունը. այս անու-նով յայտնի են Ջոջիկ եղբայր Վազգէնի՝ բդեշխի Վրաց. ամուսնոյ ս. Շուշանկայ (Ե դար), Ջոջիկ վաներէց Արամունից (608 թ.) Ջոջիկ իշխանաց իշխան Տայոց (Ժ դար). Այս վկայութիւնները հասցնում են ջոջ բա-ռի հնութիւնը մինչև Ե դար
ՓՈԽ (borrowing) Հաւերէնի հետ կապ չունի ուտ. հոնա (Քամալեան, Երկասիրութ. 158), որ ինչպէս ստուգեցի ուտէացի ուտիագէտ Պատուական Քուշմանեանից, նշանակում է ո՛չ թէ «մեծ, աւագ», այլ «կարմիր»!
(առաւել ռմկ) Մեծ. առաջին. ուստի ՋՈՋ ՊԱՊ ասի Նախահաւն.
Բրօդօնօտար. որ է աւագ կամ ջոջ նօտար. (Մարթին.։)
leafy branch.
· Calfa
(ո, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «բոյսի ծիլ կամ ընձիւղ» Վեցօր. 87. «դդմենու արձակած թևերը» Մծբ. 327, 369. «խուրձ կապելու կեմ, խոտէ չուան» գւռ. (տե՛ս տակը). որից ջովանալ «բոյսը ծիլեր արձակել, աճիլ մեծանալ, ուռ-ճանալ» Ագաթ. եփր. ել. էջ 150. հաստաջով «հաստ ծիլերով (ցորեն)» Թէոփ. խ. մկ. քա-ռասնաջով «քառասուն ծիլ արձակած (ար-մատ)» Թէոփ. խ. մկ. (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 275 ջով մեկնում են «բազմաստեղն», ինչ-պէս ունի նաև Հին հաւ. 115)
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.
Karolides, Γλ. συγϰρ. 91 մերժում է կցել Կապադովկ. cionō «ծագիլ արևու-ռողբոջել բոյսի»։ Հիւնք. չու, չուել ար-մատից։ Scheftelovitz BВ 28, 301 սանս. ghabasti «թև, ղեկ», լտ. gaba-lus «կախաղան» բառերի հետ, որ մեր-ժում են Lidén, Arm. St. 32 և Pokorny 1, 533, Walde 331։ Karst, Յուշարձան 422 թրք. čop «փայտի կտոր», čubuq «ցուպ, գաւազան»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 325 պրս. [arabic word] ǰuvān «մա. տաղատի»։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Նբ. ջ'օվ, Մկ. ճmվ «խուրձը կապելու խոտէ կեմ»։-Քաջունի, հտ. Գ. եօ 210 ջով մեկնում է «կեմ ի ծեղոյ աշորայի», և էջ 209 ունի նա և ջոպ «խոտեղէն չուան, կեմ»։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. čäv «խոտի կեմ» փոխառեալ է հյ. ջով ձևից, որից յետոյ յետ է փոխա-ռեալ Մկ. ճmվ։
Ստեղն. ընձիւղ. շառաւիղ. թաւ ոստ. սաղարթ ուռճացեալ.
Դու խնայեցեր ի ջով այդր դդմենւոյ։ Արար դարձեալ զկամս նորա որդն ի ջով անդ դդմենւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ըստ թուոյ արմատոցն՝ որ ի խոնարհ արձակին, նոյնպէս երեւեցուսցէ ի վեր, եւ զջով բուսոյն տայ. (Վեցօր. ՟Է։)
Ջով բազմաստեղն ։ (Հին բռ.)
besom, broom.
· Calfa
«մազե կամ երկաթե բարակ թե-լերով հիւսուած քամիչ կամ շերեփ» Վստկ 93. «Պատեհ է որ ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես և զվերայի փրփուրն ի բերանոցն ըս-տէպ սրբես շերեփովն և զջովլին մինչև յա-տակն կարասին ածես»։
= Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։
Ուղիղ մեկնեց Հացունի, Ճաշեր, էջ 98։
Բառ ռմկ. Աւել ի ջովոյ. ցախ աւել. ջնջոցն կարասի.
Ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես. եւ զջովլին մինչեւ ի կարասի ատակն ածես. եւ զինչ ագռ լինի ի մուստառն խառնեալ՝ զամենն սրբես, եւ ի դուրս ձգես. (Վստկ.։)
s. anat. oesophagus.
· Calfa
, ն հլ. (գրծ. ստգամբ) «որկոր. կերակրի ճանապարհը». մէկ անգամ միայն գրծ. ստգամբ ձևով ունի Նիւս. երգ. այս պատճառով ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ուղ. ստիգն կամ ստուգն. իսկ ԱԲ դնում է միայն ստուգն, որ նոր գրականի էլ ընդունած ձևն է։ Տաթև. ձմ. ճէ գրում է կրկին ձևով՝ ստոք և ստոքս. «Ստոքսն, ընդ որ մտանէ կերակուրն ի ստա-ռօսն.. թէ լինի ինչ արգելումն կամ ցաւ ի տոքին՝ ընդ որ մտանէ կերակուրն»։
ՆՀԲ լծ. ընդ ծծումն, ծծոց։ Բառիս նշանակութեան վրայ ընդարձակ խօ-ռում է Մ(էնէվիշեան) ՀԱ 1887, 43։-Անստոյգ ձևը թոյլ չի տալիս որոշելու թէ իբր բնիկ հայ կապ ունի՞ հնխ. sto-шen-«ռերան», որից զնդ. staman «շան դունչ», յն. στόμα «բերան», στόμαχος «կո-կորդ, ստուգ, ստամոքս» (կազմուած -gho-մասնիկով) ևն բառերի հետ (Boi-sacq 914-5, Pokorny 2, 648)։
Ընդունի եւ զկերակրոցն մուտս ստըգամբ, եւ կոկորդաւն. (Նիւս. երգ.։ 1)
ՍՏԻԳՆ կամ ՍՏՈՒԳՆ. (լծ. ընդ Ծծումն, ծծոց) λαιμός guttur, gula. Որկոր. կոկորդ. ներքսակողմն բերանոյ՝ ընդ որ անցանէ կերակուր.
water-sprout;
top, whipping-top, peg-top.
· Calfa
«հողմ պտուտեալ ներքուստ ի վեր» Արիստ. աշխ. 612 (գրուած ստռօ-բիլոս)։
= Յն. στρόβιλος «մրրիկ, պտուտկող քա-մի»։-Հիւբշ. 382։
Լելափս եւ ստռօբիլոս հողմ է պտուտեալ ներքուստ ի վեր, եւ այլն. (Արիստ. աշխ.։)
Ստրովբիւղք յառաջին հարկաւորելոյ անտի՝ զոր ընդունին, շրջանս հանապազորդս առնուն, եւ ինքեանք յինքեանս շրջին. (Վեցօր. ՟Ե։)
ՍՏՌՈԲԻԼՈՍ կամ ՍՏՐՈՎԲԻՒՂ. Բռ յն. սդռօ՛վիլօս. στρόβιλος strobilus vortex, turbo, trochus, pinus. Պտոյտք. յորձանք, ազդ մրրկի կամ փոթորկի. եւ Դարձդարձիկ խաղալիկ տղայոց. գա՛յ.
strombus, turbinite, (a testaceous univalve).
· Calfa
«պտուտկած ձևով մի խեցե-մորթ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. էջ 140. «կոնքն և կտինքն և կոքղիք և ստրոմք»։
= Յն. ατρόμβος, որից նաև լտ. strombus «նոյն նշ.»։-Հիւբշ. 382։
Որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կողինք, եւ ստրոմք. (Վեցօր. ՟Ե։)
Բառ յն. սդրօ՛մվօս. στρόμβος strombus. Խեցեմորթ պտուտակեալ ձեւով.