born in the spirit, spiritual.
Հոգեծին անախտ արգանդ։ Արգանդ հոգեւոր հոգէծին մօր. (Անան. եկեղ։)
spiritual, incorporeal;
psychical.
Աւանդիցն՝ որ հաւատացաւ նոցա, հոգեկանաց եւ մարմնականացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
soul-destroying.
Հոգէկորոյս խորհուրդք սատանայի. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
singing or sung by inspiration of the Holy Spirit.
Ըստ հոգենուագ մարգարէութեանն՝ ի հանդերձս ոսկեհուռս զարդարեալ։ Զհոգենուագ մարգարէութիւն դաւթեան երգոցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
salutary, useful or profitable to the soul, spiritual.
Հոգեշահ նահապետք, կամ բանք, բանաւորութիւնք, վարդապետութիւն. (Արծր. ՟Բ. 18։ Եփր. պ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ա. Փարպ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
spiritually, according to the spirit, divinely;
allegorically, mystically.
Զորս մօր եկեղեցւոյ արգանդն ծնանի հոգեպէս. (Լմբ. սղ.։)
Տարաւ ի տուն իւր զանդամալոյծն, եւ խնամարկեաց զնա հոգեպէս. (եւ հաճէր զմիտս նորա. Վրք. հց. ձ։)
dying, agonizing, expiring, at the last gasp, in the e pangs of death;
—ք, pangs, agony, death-struggle;
լինել ի —ս, to be in agony, dying, giving up the ghost, to be in the last gasp or at the point of death.
ἁποθνύσκων, ἁγωνιζόμενος moribundus. իտ. agonizante. Որ մերձ է ի վարումն կամ յաւանդումն հոգւոյ. հոգէվարք.
cf. Հոգիանամ.
Մարդն առաջին՝ արիւնաւոր եւ շնչակեաց կենդանի հաստատեցաւ հոգեւորեալ։ Ընդ մտանել բանին յարգանդ սրբուհւոյն՝ կատարեալ եւ հոգեւորեալ առեցեալն մարմին. (Տօնակ.։)
divine, inspired by God.
Այրն աստուծոյ մաշտոց, որ հոգիախաղաց զօրութեամբք ի տեսականի անդ զանտեսն տեսանէր։ Որ աստուածային ծաւալմամբ, եւ հոգիախաղաց զօրութեամբ գրգեալ զհոգւոյն շարժմունս. (Յհ. կթ.։)
cf. Հոգեփոխութիւն.
ψυχαγωγία animarum eductio, deductio. Աղանդ՝ որ դնէ զածումն կամ զյածումն հոգւոց, կամ զհոգեփոխութիւն ի մարմնոց ի մարմինս.
Վասն դիւաց բարեացն եւ չարեաց, զորս վասն աստուածութեանն մոլորութեանն (այսր եւ անդր), եւ հոգիածութեանն՝ աստեղացն զօրութեան հրաշագործեն. (Առ որս. ՟Ա։)
to undress, to take off one's clothes, to bare, to strip;
to make known or evident, to reveal, to disclose.
Զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
cf. Հոլոնեմ.
Յընթրիսն հերովդի ... յանդգնեալ եւ հոլոնեալ՝ առաջի ամենեցուն հայցէր. (յն. զպատրուակն ընկեցեալ, բացաւ գլխով)։ Զկանայս պոռնիկս հոլոնեալս (յն. անպատկառս) տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
to bring or gather together, to assemble, to collect.
Յընթրիսն հերովդի ... յանդգնեալ եւ հոլոնեալ՝ առաջի ամենեցուն հայցէր. (յն. զպատրուակն ընկեցեալ, բացաւ գլխով)։ Զկանայս պոռնիկս հոլոնեալս (յն. անպատկառս) տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
Անկեալ յերկիր՝ հոլովէր այսր եւ անդր. (Փարպ.։)
rolling, rotation, whirling;
movement, turn, vicissitude;
declension.
digging the earth.
Ի ծախս օդենեացն, ուստի զմաշկեղէն հանդերձիկն կազմեն, նովին եւ զհողաբիրսն հայթայթեն. (Եղիշ. երէց.։)
hank of earth, embankment, mound, dike, dam, mole, break-water;
causeway;
rampart, intrenchment;
—ս կանգնել, to intrench, to fortify with trenches.
Շինեաց զհողաբլուր բարձրաւանդակն յափն գետոյն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Աւերեցին եւ քանդեցին՝ հողաբըլուր թողին ըզնա. (Շ. եդես.։)
slipper;
pump;
list-shoe.
σανδάλιον calceus, caleamentum, sandalium. Ագանելի ոտից ի կաշւոյ՝ ո՛ր եւ է ձեւով. մոյկ, սանդալ, տրեխ, կոշիկ. (որ թափէ կամ դափէ զհող ի կոխելն զերկիր, կամ ի բաց թափէ եւ պահէ զոտս ի հողոյ)
Իջեալ եկաց հողաթափօքն ի վերայ հանդերձին. (Ճ. ՟Բ.։)
Սուրհանդակք հետեւակք՝ զանգապանօք ունին հողաթափս. (Մխ. դտ.։)
cf. Հողածնեալ.
γηγένης terrigena. Ի հողոյ ծնեալ. ծնունդ երկրի. երկրածին. մարդ. ադամ. եւ Ամենայն կենդանի՝ մանաւանդ ցամաքային.
diver, coot;
cormorant;
—ք, dust;
atom, corpuscle, mote.
ՀՈՂԱՄԱՂՔ որպէս Հող մաղեալ. մանրամաղ փոշի. շամանդաղ, հիւղէ.
cf. Հողահարկ.
Ի լինել շեղջ ցորենոյն, եւ անդ երկիւղ է ի հողամասն անիրաւ պահանջողաց. (Եփր. պհ.։)
to be reduced to earth, to return to dust.
(Օձք) յերկրէ կերակրին, եւ ի նմա բնակեն, եւ անդրէն ի նոյն շրջեալ հողանան. Եզնիկ.։
sheltered, secure from winds;
tranquil, calm, peaceful.
Խաղաղացեալ ի հողմոց. հանդարտ.
to lash away flies with the tail;
cf. Հովահարեմ.
Այսր անդր զագին գալարեալ հողմահարիւր. (Մագ. ՟Ը.)
weather-driven;
whirled about by the wind.
Վարեալ ի հողմոյ. յն. բերեալ ի հողմոյ կամ հողմով. հովէն քշուած, քամիով ասդին անդին ձգած.
to resemble Homer;
to become a clever poet.
Պատերազմ եղեալ ընդ զմիւռնացիսն կողոփանեացն, պատանի գոլով հոմերոս՝ ասէ ցզմիւռնացիսն, ես կամիմ ձեզ հոմերանալ. այսինքն զհանդերձելոցն (յաղթութեանց) գուշակել ձեզ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ (ուր երկդիմի բառն յն. թերեւս թարգմանելի էր, ես կամիմ ուղեկից ձեզ լինել։))
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
Անուանեալ հոյակապ լինէր այն ինչ՝ որ գործեալ լինէր անդ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 16։)
taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.
Ի նոր ճաշակսն վայելեսցեն։ Առ ամենայն հանդերձանս ճաշակաց։ Զգեղեցիկ բանին աստուծոյ ճաշակս ճաշակեցին։ Այսպիսի ճաշակս քաջասրտութեան առնոյր խելօք. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 3. 20։ Եբր. ՟Զ. 5։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
Կերպարանօքն՝ ցորենոյն ջանայ նմանիլ, բայց ճաշակօքն ի ձռեն ընտրողացն կշտամբեալ յանդիմանի. (Կոչ. ՟Դ։)
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
Ճաշակել զահրուածս, կամ զցաւս. (Մանդ.։ եւ Ոսկ.)
Բժիշկքն ի խիւսէ եւ ի դեղոց՝ զոր կազմեն հիւանդաց, նախ ինքեանքն ճաշակին. (Տօնակ.։)
to dine, to take the noonday meal, to eat;
— արտաքս, to dine bill of fare.
Լուան՝ թէ անդ ճաշելոց է. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 25.) (այսպէս լաւ օրինակքն հյ. որպէս եւ եւ յն. բայց ոմանք գրեն, ճաշելոյ է)։
dispersion;
effusion;
distraction;
dissipation.
σκεδασμός dissipatio, dispersio. Ճապաղելն, իլն. ճապաղք. ճապաղիք. ծաւանումն. զեղումն. մանաւանդ՝ ցնդումն. պատաղումն
discourse, harangue, oration, sermon, allocution;
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.
Որ զաւազակն ի մի ճառ (այսինքն բարբառ) բանից յական թօթափել ի դրախտ անդր թօթափէր։ Հայրն անուն ճառիւքն իւրովք (այսնիքն յորջորջմամբ) տայ իմանալ զորդին. (Կոչ. ՟Բ. ՟Է։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Տէգք նիզակի քո ճառագայթաւորք իբրեւ զլարս արծաթոյդ արեգական. (անդ։)
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
Ճարակեսցէ (կամ ցի) գայլ ընդ գառին։ Ի միասին ճարակեսցին։ Մի՛ ինչ ճարակեսցեն, եւ մի՛ ճարակեսցին։ Որդիք ձեր յանապատի անդ ճարակեսցին։ Ի նոսա ճարակեսցին.եւ այլն։
Քննութիւն մեր աստէն առ մեզ ճարակեսցի։ Բանն կարօտեալ՝ ի պէտս այնորիկ այսր անդր ճարակեցաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի ճարակել խոցուածոյս՝ անդրէն վիրաւորիմ. (Նար.։ ՟Հ՟Ա։)
grease, fat, tallow;
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
στέαρ adeps, sebum եւ κνίσσα arvina. Իւղ մսեղէն, մանաւանդ պատեալն զթաղանթով քաղրթի եւ զփորոտեօք. գիրուց. ճրագու. եւ Պարարտութիւն. ... (իսկ պրս. չերպ ՝ ամենայն գէր եւ իւղաւոր ուտելի)
Իսկ աբէլ յանդրանկացն եւ ի ճարպաց. (Փիլ. լին. ՟Ա. 60։)
with all its fat.
Ճարպովն հանդերձ. ճարպովը, ճարպովնին. (ըստ յն. ճարպն որ ի վերայ, եւ որ ի ներքոյ)
orator, rhetorician, rhetor, eloquent person.
ῤήτωρ rhetor, orator որ եւ ՃԱՐՏԱՐԱՍԱՆ. Ճարտար ասօղ, ասացօղ, խօսօղ. ճարտարաբան. պերճախօս, մանաւանդ գիտակն արուեստի հռետորութեան եւ փաստաբանութեան. հռետոր. (յն. ռի՛դօր լտ. օռա՛դօր ).
to speak like an orator, to discourse with eloquence, to harangue, to declaim.
Պարզխն, եթէ ճարտասանելի՞ է մանաւանդ՝ քան իմաստասիրելի. (Պիտ.։)
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
speaking well, eloquent, fluent;
good speaker, orator, declamer.
Հանդերձ ճարտարախօսաւ տերտիւղեաւ ոմամբ. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 1։)
architect;
master, author;
skilled, well versed, very skilful.
Սկիզբն եւ կատարածն շինուածոյն ի բուն ճարտարապետ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 30։)
Սարդիցդ եւ մեղուացդ եւ ծածեացդ ճարտարութիւն անդր եւս քան զամենայն ճարտարապետացն անցուցանէ կերտս. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cleverly, skilfully, dexterously.
Զախտս հիւանդաց ճարտարապէս բժշկէ. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Ճարտասան.
Յարմարումն բանից ինչ ճարտարասան հաւանութեան. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
Որ ի ճարտարութենէ եւ ի մտաց մարկան քանդակեալ իցէ. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 29։)
cf. Ճգնազգեցիկ.
Կրօղ յանձին զճգնութիւն միանձանց, կամ մարտիրոսաց. յաղթական ի հանդէս մրցանաց.
fellow-sufferer;
fellow-labourer, fellow-workman;
brother or companion in arms.
συναθλήσας, συμπονήσας concertans, collaborans. Կցորդ ճգանց կամ ճգնութեանց. վաստակակից. պատերազմակից. չարչարակից. հանդիսակից.
Եւ քրիստոս երբեմն ըստ պօղոսի՝ հանդիսակից եւ ճգնակից լինի բանիս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
hermit, anchorite, solitary, recluse;
martyr;
combatant, warrior, champion, athlete;
cf. Ճգնազգեաց.
Զճգնաւորացն յայտնէ զգործս։ Իբր հանդիսացեալ ընդ ճգնաւորին. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Կ՟Ա։)
Ոչ այնպէս զհանդիսաւորսն (յագոնի) ձիթենւոյ պտուղ առնէ, որպէս զբարեպաշտութեան ճգնաւորս՝ ողորմութիւնն. (Ոսկ.։ յհ. ՟Բ. 35։)
hermitical, ascetic, painful, laborious;
— կեանք, ascetic life.
ἁσκητικός, ἁθλητικός եւ այլն. Ճգնական. ճգնողական. որ ինչ անկ է ճգնողաց եւ ճգնութեան յամենայնի հանդիսի.
Եկա՛յք առ իս ամենայն աշխատեալք ճգնաւորական հանդիսիւք։ Ճգնաւորական պարկեշտութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Է. ՟Ի։)
cf. Ճգնիմ.
որ եւ ՃԳՆԻԼ. Հանդիսանալ ի ճգնութիւն յո՛ր եւ է կարգի. առաքինանալ. նահատակիլ ընդդէմ. մրցիլ. կրթիլ.
cf. Ճգնական.
Ճգնողական հանդիսին (յկ. (մծբ). Ճ. ՟Ա.։)