a prosperous or happy old age.
Քաջամանկութիւն, ծերութիւն բարեբախտիւ, ի քաջածերութեանն վիճակ բարերախտութեանն։ Զքաջածերութեանն ի կենացն ի դիներբուացն ըստ նմին ժամանակի եւ այլն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
well prepared, dressed;
strong constitutioned.
Հեծեալ յերիվարն քաջակազմ ոսկեհրաշ սարուցն՝ փայլէր իբրեւ զարեգակն. (Արծր. ՟Գ. 3։)
very talented, full of intelligence, witty.
Ընդ այլոյ ումեմն քաջահանճարի զինքն դնել վերակացութեմբ. (Սկեւռ. լմբ.։)
sharp-mindedness, genius intelligence, sagacity.
Մի՛ յաղագս յանդիմանութեան ատեր զսիրելին, այլ յաղագս քաջամտութեանն գովեա՛։ Առ քեզ դարձեալ փոխադրին՝ որք ի բարեկամաց քաջամտութիւնքն. (Ոսկիփոր.։)
full of hope, well secured, in good hopes, full of faith or reliance.
endowed with a good memory.
Իսկ սրբոցն քաջայուշ մտաւոր բանադիզութիւն, եւ այլն. (Ճ. ՟Ա.։)
highly renowned, far-famed, celebrated, very famous.
Երբեմն քաջանուն զօրքն հայոց ի մէջ այլ զօրացն ամենայնի երեւէին. (Փարպ.։)
cf. Գերապանծ.
պերճափայլ. գերապանծ. դիւցապանծ.
bravely, courageously, valiantly, stoutly, resolutely.
Գեղեցիկ խորհրդովք՝ քաջապէս զօրութեամբ միաբան ազաղակէին։ Քաջապէս արութեանն շնորհք ի վերայ նորա բացափայլեալ. (Եղիշ. ՟Բ։ Արծր. ՟Ե. 2։)
cf. Քաջասրտիմ.
far-seeing, far-sighted;
far-piercing.
Չի՛ք աչք հայել ի բարի, այլ քաջատես ի չարիս. (Մխ. երեմ.։)
Զհիւանգս բժշկեսցէ, եւ զայլս քաջատես տռնիցէ. (Մխ. առակ.։)
far-sightedness, sharp sight.
Այլ թերեւս քաջատեսութեա՞մբ ինչ հպարտանայցես. այլ ոչինչ նման ես այծեման եւ արծուոյ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է.) յն. ὁξύ βλέπεις . սո՛ւր տեսանես.
high birth, nobility.
Զիա՞րդ ի վերուստ (անդստին) քաջատոհմութիւնն. որոյ ոմն սկսանի այժմ, եւ այլ ոմն քակտի։ Ըստ պատշաճի քաջատոհմութեան ծնողաց իւրոց սնանէր. (Առ որս. ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։)
Ըստ անհասանելւոյ աստուածութեանն զքաջատոհմութիւնն ո՞բաւեսցէ պատմել ... Երկրաւորս այս քաջատոհմութիւն յայսցանէ ծանուցանի, ի փարթամութենէ, յիշխանութենէ, եւ այլն։ Աղաւաղեալ առաքինութեանցն քաջատոհմութիւն ... ի քաջատոհմութենէ զարմի, ի թագազարդ գահից. (Սկեւռ. եսայ. եւ Սկեւռ. ի լմբ.։)
very glorious, majestic, magnificent.
εὕδοξος gloriosus, illustris, honorificus. Բարեփառ. փառացի. փառաւոր. բարեհամբաւ. բարեբախտ. Հովիւքն քաջափառք։ Պարծէին նովաւ իբրեւ քաջափառք։ Պարծէին նովաւ իբրեւ քաջափառք քան զայլ մարդիկ։ Ի քաջափառ քաղաքն կոստանդնուպօլիս. (ՃՃ.։)
majesty, magnificence.
Խոր խաղաղութեան, եւ միանգամայն երջանիկ քաջափառութեանց։ Ոչ միայն յասացեալս քաջափառութեան ոչ վայելեն, այլեւ զվատաբախտութեանց կրեն հիքութիւնս։ Ոչ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խոցոտեն դժնդակք. (Պիտ.։)
well boiled, overheated.
Զկապարն հալեալ եւ քաջեռաց, որով եւ խորովեցան եւ քաջեռաց, որով եւ խորովեցան եւ այլն. (Վրդն. լս.։)
nimble, lightfooted, swift, quick;
courier, express.
Որպէս ձի ասէ, թէպէտեւ քաջընթաց է, եւ այլն. (Մխ. երեմ.։)
valour, courage, bravery, manhood, gallantry;
stoutness, vigour, force;
exploit, achievement, heroic acts;
virtue, nobility, integrity;
քաջութեամբ, bravely, manfully, stoutly, courageously, valiantly, valorously;
ստոյգ —, true courage;
— ցուցանել, to display courage;
— առնուլ, to take heart, to cheer up.
ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ. ἁρετή, εὑψυχία, προτέρημα, εὑσέβεια virtus (moralis), pietas եւ այլն. Լաւութիւն. բարելաւութիւն. գործ գովելի. առաքինութիւն. աղեկութիւն.
Լա՛ւ է անզաւակութիւն հանդերձ քաջութեամբ։ ըզփառս իմ այլում ոչ տաց, եւ ո՛չ զքաջութիւնս իմ դրօշելոց։ Տացեն զփառս Աստուածոյ, եւ զքաջութիւն նորա կղզիք պատմեսցեն։ Քաջութեամբ փոխեցայց յաշխարհէ աստի, զի արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Իբրու թէ անձին զօրութեամբ ինչ, կամ քաջութեմբ (յն. բարեպաշտութեամբ) արարեալ իցէ զգնալդ դմա. եւ այլն։
dexterity.
εὑδεξία dexteritas եւ այլն. Աջողակութիւն. քաջավարժութիւն.
Քաջունակութեան, տեւողութեան։ Քաջունակութիւնն դիր է ի դրաստի. (Փիլ. այլաբ.։)
well instructed, learned;
fond of science.
Ժողովեալ մանկունս ընտրեալս, ուշեղս եւ քաջուսումս (կամ քաջուսունս, եւ այլն). (Խոր. ՟Գ. 54։)
great learning, vast erudition, well grounded knowledge;
fondness for science, learning well.
Առ ի քաջուսումնութիւն ոչինչ այլ այսպէս օգնական լինել երեւի, որպէս հաստատունն գիտել զայնս՝ զոր ազդեցուցանէ ուսուցօղն ... Քաջուսումնութեամբ դիւրաւ զճշմարիտն կամեցեալ քննել. (Փիլ. լիւս.։)
four-lettered.
Ի սողոբայս երից քառագրաց ծանուցեալն մեզ տէրութիւն, Հայր, Որդի, Հոգի, ի մի շար դասեալ.եւ այլն։
cf. Քառակի.
Ասի այլ այլում հակակյիլ քառակաբար։ Նախկին այլ այլոյ ասի քառակաբր։ (Արիստ. ստորոգ.։)
four strata, layers or tiers.
Եւ անկցես ընդ նմա անկ քառակարգեան. (Փիլ. այլաբ.։)
necklace, collar.
cf. ՔԱՅՌ, եւ ՔԱՅՌԱՄԱՆԵԱԿ. κάθεμα, ἕνθεμα, καθόρμιον torques, monile եւ այլն.
quadrangular;
tetragone;
— վանաց, cloister.
Ի թիւս՝ աւելորդ (իմա՛ կոճատ) քառանկիւնի. (՟Ա. ՟Գ. ՟Ե. ՟Է. ՟Թ ՟Ժ՟Ա. եւ այլն։ Ուղղորդ քառանկիւնի. ՟Ա. ՟Դ. ՟Թ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Զ. եւ այլն. Սարկ. տոմ.։)
having four angles, quadrangular.
Ի թիւս՝ աւելորդ (իմա՛ կոճատ) քառանկիւնի. (՟Ա. ՟Գ. ՟Ե. ՟Է. ՟Թ ՟Ժ՟Ա. եւ այլն։ Ուղղորդ քառանկիւնի. ՟Ա. ՟Դ. ՟Թ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Զ. եւ այլն. Սարկ. տոմ.։)
four-lipped, four-pointed, four-ended.
Իսկ զդիմաց դրանդեացն գիրս՝ սքանչելի քանդակագործեալ քառաշուրթն զարմանազան, եւ այլն. (Նար. խչ.։)
cf. Քառասնամեան.
Քառասնամենիւ հաշիլ յապականութիւն։ Եւ զայլս ի քառասնամենից մինչեւ ի յեօթանասունս. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։ Եւս. պտմ. ՟Է. 20։)
quadragenarious;
of forty years.
Քառասնամենիւ հաշիլ յապականութիւն։ Եւ զայլս ի քառասնամենից մինչեւ ի յեօթանասունս. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։ Եւս. պտմ. ՟Է. 20։)
of forty days.
τεσσαρακονθήμερος, τεσσαρακοντῖος եւ այլն. Ունակ քառասուն աւուրց. որ ինչ հայի ի միջոց ՟Խ աւուրց. քառսուն աւուր կամ օրուան.
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
Յայտնի են եւ կարծեցեալ բարդութիւնքն քառասուն եւ հինգ, կամ եօթն կամ ինն. Քառասուն հազար. Քառասուն եւ մի հազար. եւ այլն։
quadruped, four-footed, four-legged.
Ախտք ձիոյ նմանին, քանզի քառարքեաց է եւ ախտ իբր ձի. (Փիլ. այլաբ.։)
four;
fourth.
չ գործեցին ըզքոյն կրկին, քառեակ՝ զերկուս, տասն ըզհնգին։ Ո՛վ քառեակ մանեկաւ նշուլափայլ մաքուր ուլանցն յեռմամբ. (Յիսուս որդի.։ Նար. կուս.։)
cf. Չորեքօրեայ.
Զի՞նչ քան զմեռելութիւն քառօրեայն գիոյ՝ առ կենդանութիւն մեզ այնուսագոյն։ Ոչ քառօրեայ, այլ բազմամին, մեռեալ հոգիս է ի մարմին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Քասքնիմ.
likeness, resemblance, conformity, form, proportion.
(լծ. թ. քէզա, քետա. յն. քադա՛ որ է ըստ). Նմանութիւն. ձեւ. համեմատութիւն. օրինակ. (այլ ի բարդութիւնս լինի ա. նման. հանգոյն. համեմատ)
plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.
յն. խարատրիօ՛ս. χαραδριός charadrius. (վրիպակաւ գրի եւ Քաղադր, Քաղարդ, Քարարդ) եբր. էնաֆա. Հաւ վայրենի, կամ թռչուն ագեղ՝ բարձր սրունիւք՝ դեդերեալ ի հեղեղատս. լինի մեծ եւ փոքր, եւ այն՝ պէսպէս գունով. ունի ձայն անախորժ, եւ է ի գիշերահաւուց. կարծեալ լինէր առ նախնիս՝ բժշկական ունել ազգումն առ հիւանդս. Որպէս եւ պլինիոս յարմարէ զայն այլում թռչնոյ, որ կոչի դալուկն, ἵκτερος galgulus, galbula.
stone-carrier;
cf. Քարուկիր.
Թէ քարակիր առնես (զամբարանոցն), եւ թէ այլ ցեղ շէնք. (Վստկ.։)
stone-cutter;
paviour's beetle or rammer.
Ութսուն հազար քարահատաց ի լերինն։ Կացոյց քարահատս՝ հատանել զքարինս կոփածոյս։ Ետուն արծաթ քարահատացն եւ հիւսանցն.եւ այլն։
stone's throw.
ՔԱՐԱՁԳՈՂ ՔԱՐԱՁԻԳ. Ձգօղ զքարինս ի վերայ այլոց. քարկոծիչ.
stony.
Կողմանք ծովու այլեւայլք են. զի ոմն քարայուն կողմ է, եւ ոմն գազանաբնակ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. ձձ.) (տպ. քարային կողմն է)։
Դիցես ի քարանձաւս զբոյն քո։ Եթէ գիտիցե՞ս զժամանակ ծննդեան յամուրաց քարանձաւաց։ Ելին ի քարանձաւին։ Անգղ ի վերայ բունոյ նստեալ՝ դարդարիցէ ի քարանձաւս վիմաց։ Ի քարանձաւաց լերանց ձայնից արձագանգաց (այսինքն գլորելով վիմաց).եւ այլն։
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
Ընկենուլ զանձն , եւ քարավէժ առնել ... ո՛չ զիւր անձնն ընկենուլ, եւ քարավէժ պիտոյ է, այլ զայլս յարուցանել եւ կեցուցանել։ Ի խոզսն չխնայեցին, այլ ի միում վայրկենի արարին զամենեսեան քարավէժս։ Առաջնորդէ առ ի չարաչար կորուստ, եւ քարավէժ առնէ։ Որպէս եւ յարտեւան լերինն ոչ կարացաք քարավէժ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 3։ Իսիփ։ Զքր. կթ.։)
cavern, grotto.
Ոչ տուն եւ ոչ տեղի իջեւանի գտանէ, այլ՝ օտարանոց քարաքուի (կամ քարաքիւ), ուր ոչ մահիճք եւ ոչ որորան գտանէր. (Մանդ. ՟Ե։)
cf. Քարեղէն.
Արձան քարեղէն։ Տախտակս քարեղէնս։ Ի վերայ քարեղէն խարսխի։ Սեղանք ողջակզացն քարեղէնք։ Զաստուածս զոսկեղէնս, զփայտեղէնս եւ զքարեղէնս։ Սուր քարեղէն (գայլախազ)։ Հանից զսիրտն քարեղէն ի մարմնոց նոցա.եւ այլն։
made of stone, stony, stone.
Արձան քարեղէն։ Տախտակս քարեղէնս։ Ի վերայ քարեղէն խարսխի։ Սեղանք ողջակզացն քարեղէնք։ Զաստուածս զոսկեղէնս, զփայտեղէնս եւ զքարեղէնս։ Սուր քարեղէն (գայլախազ)։ Հանից զսիրտն քարեղէն ի մարմնոց նոցա.եւ այլն։
obelisk, cippus;
cf. Կոթող.
Մի՛ քարկոթող գնիցէք յերկրի ձերում երկիրպագանել նմա. ո՛չ է մի բառ, այլ երկու. λίθος σκοπός lapis signum.
to stone, to lapidate, to kill by stoning.
λιθοβολέω, καταλιθοβολέω, λιθάζω , καταλιθάζω lapido, lapides jacio. Քարամբք կոծել զայլս. քարինս ձգել ի հարկանել եւ ի սպանանել. իսկ կր. քարկոծիլ, կամ քարկոծ լինել. քարկոծել, քարոտել.
Քարկոծ առնեն զմեզ։ Քարկոծ արասցեն զնա քարամբք։ Ամենայն ժողովուրդն քարկոծ զմեզ։ Քարկոծ առնէին զստեփաննոս։ Վասն որո՞յ գործոյ ի նոցանէ քարկոծ առնէք զիս։ Վասն բարւոյ գործոյ ո՛չ առնեմք զքեզ քարկոծ։ Յուլն քարկոծ լիցի։ Միանգամ քարկոծ եղէ.եւ այլն։
Բանն ոչ քարկոծի, այլ քարկոծէ՝ յորժամ կամի. (Առ որս. ՟Զ։)
thin-bearded.
այլ լաւ եւս է գրել ըստ (Հ. կիլիկ.)