or.
Աբրաամ կայր առաջի տեառն։ Մի կայցես յամենայն կողմանս աշխարհիդ. Զի՞ կաս արտաքոյ։ Կայի յեզը գետոյ։ Կային շուրջ զնովաւ։ Ոչ կացին ի հաստատութեան։ Կաց ի կայի քում։ Կացցէ յաւիտեանս։ Ոչ կացին յուխտին իմում։ Որ ոչ կացցէ յամենայն բանս օրինացս այսոցիկ՝ առնել զնոսա։ Կացէք մնացէք դուք ի մերումն բարեկամութեան։ Կալով կացէք ի դաւանութեանն ձերում։ Անձն իմ եկաց ի դողութեան։ Կացցէ աւուրս բազումս. եւ այլն։
Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։
Հասու լինել եւ ի վերայ կալ զօրութեան բանին. (Խոսր.։)
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.
Աբրաամ կայր առաջի տեառն։ Մի կայցես յամենայն կողմանս աշխարհիդ. Զի՞ կաս արտաքոյ։ Կայի յեզը գետոյ։ Կային շուրջ զնովաւ։ Ոչ կացին ի հաստատութեան։ Կաց ի կայի քում։ Կացցէ յաւիտեանս։ Ոչ կացին յուխտին իմում։ Որ ոչ կացցէ յամենայն բանս օրինացս այսոցիկ՝ առնել զնոսա։ Կացէք մնացէք դուք ի մերումն բարեկամութեան։ Կալով կացէք ի դաւանութեանն ձերում։ Անձն իմ եկաց ի դողութեան։ Կացցէ աւուրս բազումս. եւ այլն։
Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։
Հասու լինել եւ ի վերայ կալ զօրութեան բանին. (Խոսր.։)
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
Աղաչեցի կրկին անգամ իբրեւ զառաջինն։ Եղեւ բան տեառն առ իս կրկին անգամ։ Զատուցանել, կամ պատասխանի տալ, կամ կոչել կրկին անգամ։ Ձայն եղեւ առ նա կրկին անգամ.եւ այլն։
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
ԿՐԿՆԱԿ՛ ըստ թուաբանից են թիւք կրկնութեամբ առաւելեալք.
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
Կրկնակի զբան սիրոյն առաջի դնելով. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
to hoe a second time;
to re-examine, to examine more minutely or thoroughly.
Պարտ է կրկնարօր առնել զբանն. (Սեբեր. ՟Թ։)
cf. Կրկնութիւն.
Մի՛ ոք աղարտիցէ զկրկնումն բանից։ Ճ. (՟Ե.։)
to castrate;
to circumcise;
to cut off, to amputate, to mutilate, to crop, to dock, to curtail, to maim;
— զձայնաւոր, to make an elision, to elide, to cut out.
Զմարդկայինն ի բաց կրճատեալ եհան ի մարմնոյն քրիստոսի զբանական հոգին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ յանդիմանիմք կամ ի բանէն կամ ի մարմնոյն նորին կրճատել զմասն ինչ կենդանական զօրութեանն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Կրսեր.
Կրսեր բանասիրաց վարժապետաց. (Նար. յիշ.։)
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
θρῆσκος, ἁσκητής, ἑγκρατής religiosus, temperans եւ այլն. Առանձին փութով եւ կարգոյ ճգնօղ ի կատարեալ կրօնս աստուածապաշտութեան հրաժարեալ յաշխարհային կարգաց. վանական. միաձն, միաբանակեաց կամ միայնակեաց. Սօֆի, փարսա, րուհպան, րահիպ, քեշիշ. (իբր կրօղ. ի քեշիտէն, քաշել, կրել. որպէս եւ կրօնաւորն է կրօղ, ժուժկալ, համբերօղ, խաչակիր)
affectation, fiction, quibblillg, shuffling.
Կցկցելն, իլն. հատուկտիր բանք կցուածոյք կամ կարկատունք.
to conjoin, to bind together, to tie up;
to affect, to invent, to forge, to shuffle, to quibble, to quirk, to trump up, to borrow.
զի՞նչ առեալ, կամ զի՞նչ կցկցեալ, կամ ո՞յր բանիւ խօսին։ Յղութեամբ եւ ծննդեամբ զկրօնսն յարութեան կարկատիցեն. եւ ուստի՞ գոյր ի նոսա այնպիսի ինչ կցկցել. (Երզն. մտթ.։)
cf. Կցկցոտ.
Չէք կարօտ կցկցուն բանից մարդկան. (ՃՃ.։)
cf. Կցորդ.
Կցորդակից լինել փառաբանութեան։ Հրեշտականք եւ սուրբք կցորդակից լինին մերոց պաշտամանց. (Խոսր.։)
cf. Կցորդ առնեմ;
to join, to unite, to fasten;
cf. Կցորդիմ.
Յորմէ որիշ վարի ի բանս եւ գործս, նորին ի պատահար պատուհասին կցորդէ զնա աստուծոյ արդար դատաստանն. (Լմբ. ժղ.։)
to partake, to participate, to share in, to have a share or hand in;
to join in, to associate, to be connected with, in communication or connexion with;
to have an understanding together, to agree, to be agreed;
կցորդէին միմեանց ի վտանգ եւ ի փառս, they shared the perils the glory;
to accompany
Ի յաթոռս ծերոց բազմեալ՝ եւ խելայեղից կցորդիմ։ Որում եւ ես կցորդիմ թշուառս բանիւ. (Նար.։)
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
ԿՑՈՐԴՈՒԹԻՒՆ κοινωνία communio, consortium, participatio. որ եւ ԿՑՈՐԴԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. Կցորդն լինել. հաղորդութիւն. մասնակցութիւն. ձայնակցութիւն. գործակցութիւն. միաբանութիւն.
Լոյս առանց կցորդութեան խաւարի։ Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Տարագրեաց զնա ի հաղորդութենէ կցորդութեան։ Կցորդութիւն սրբութեան, կամ օրհնութեան, հոգւոց, արեան, բնութեան, մարմնոյ, եւ այլն։ Կցորդութեամբ ժողովրդեանն, կամ կցորդութեամբ դպրի իմոյ պօղոսի (այսինքն միաբան, զոյգ ընդ), եւ այլն. (Եւս. պտմ.։ Ագաթ.։ Նար. Լմբ.։ ՃՃ.։)
anthem.
μέλος membrum եւ carmen ἁντίφωνον antiphona, responsio եւ այլն. կցուած երգոց կամ ռազմոսաց. տուն մի սաղմոսի կցեալ ի խորհուրդ աւուրն. որում կցի եւ սկիզբն նորին զկնի, եւ Յաւելուած երգոց. երգաբանութիւն. զի եւ Կցել՝ է նաեւ երգել. Կցուրդ ասելով. Ձայն տեառն ի վերայ ջուրց։ Կցուրդս գեղեցկանուագս։ Սաղմոսելն կցուրդիւ, Զգործս ձեռաց մերոց։ Սկսանիլ եպիսկոպոսին զսաղմոսն կցրդիւն, Տէր սիրեցի զվայելչութիւն։ Դարձեալ կրկնել կցրդիւ, Բա՛ց մեզ տէր բա՛ց, հառաչանք է սրտառուչ մարգարէիցն։ Զսուրբ աստուածն՝ հանդերձ սրբոյ աստուածածնին կցրդիւն. (Յհ. իմ. ատ. եւ եկեղ։)
breath, respiration;
throat, gullet, larynx;
aspiration;
pronunciation.
Մի համարեսցիս իբրեւ զհագագ ինչ ընդ բերան բանն կարգայ. (Ոսկ. ՟Ա. 1։)
pronounced, uttered from the throat.
Մե՛ք քիտեմք զքրիստոս, թէ ծնաւ բան, եւ ո՛չ իբրեւ զհագագասփիւռ, այլ բան հաստատուն կենդանի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
pronunciation.
to become addicted, to give oneself up, to yield;
to cram oneself, to feed well, to feast.
rhapsody;
passage or extract from, part of a poem, canto;
book, chapter.
Հագներգութիւն է մասն քերթածաց՝ ներպարառեալ ստորադրութիւն (այսինքն պարունակօղ զենթադրութիւն ինչ)։ Եւ ոգեալ է հագներգութիւն՝ ի հագնելոյ կարկատուն բանս, եւ կամ ի սարդենի մահակէ պար գալով երգել զհոմերական քերթուածսն. (Թր. քեր. ըստ հյ։)
Հագներգութիւն ըստ հոռոմին լսի գաւազաներգութիւն. կամ ի հագնելոյ կարկատուն սանս. կամ է հագներգութիւն՝ ելք շնչոյ հագագին, զոր երաժշտականութեամբ նուագեն ի տաղս պարանցիկ երգոցն. կամ ի հագուցանելոյ ընդ միմեանս, եւ կարկատելով բանս՝ յիրեարս յեռել. կամ հագնին փայտ է անուշահոտ, որպէս սարդենին՝ որով երգէին. (Երզն. քեր. (ի զանազանից յայլ եւ այլ օրինակս)։)
ՀԱԳՆԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գիրք պատմութեանց. եւ Բաժանումն մատենին յայլ եւ այլ գիրս եւ ի գլուխս. ճառ. բան. դպրութիւն.
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
ՀԱԶԱՐ 2 (ոյ.) գ. θρίδαξ lactuca. Եղէգ ուտելի. բանջար զովացուցիչ, կամ խաւարտ բազմաթերթ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
cos lettuce;
վայրի —, lettuce.
ՀԱԶԱՐ 2 (ոյ.) գ. θρίδαξ lactuca. Եղէգ ուտելի. բանջար զովացուցիչ, կամ խաւարտ բազմաթերթ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
a thousand-fold, a thousand times as much.
Հազարապատիկ ժողովք բանակին զուարթնոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
cf. Հազար.
Հազարեակ ծնանի ի տասնեկացն. նոյնպէս եւ հազարեակն ի տասնեկացն, եւ բիւրեակն ի հազարեկացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
persecuted, expelled, fugitive;
— առնուլ, տանել, արկանել, to persecute, to pursue, to expel, to chase, to give chase to, to thrust or push back or aside, to scatter, to dislodge, to drive out or away, cf. Հալածեմ, cf. Վարեմ, cf. Քշեմ;
— լինել, երթալ, to be persecuted, driven away, expelled, to flee, to flee away, to take to flight.
Հալածական մշակացդ վասն բանին կենաց։ Զենոբ.։
cf. Հալածանք.
Նեղութեան կամ հալածման վասն բանին. (Մրկ. ՟Դ. 17։)
to melt, to smelt, to found, to cast, to smelt down;
to dissolve;
to liquefy;
to exhaust, to drain, to consume;
to digest.
melting, liquefaction, fusion;
dissolution;
consumption, decay;
— ջրեղէն, հրեղէն, aqueous, igneous fusion;
— կերակրոց, digestion;
— սառնամանեաց, thaw.
Նմանապէս ախտանայ յորովայնի, որ առաւելութեամբ յագեցութեանն ի հալումն ածել զ՝ի ներքս ամբարեալն ոչ կարաց։ Հալմանն սխալումն՝ որոց փափկանանն՝ հարկաւորաբար զհետ երթայ. (Բրս. յ՝իսկզբանէ. եւ Բրս. պհ.։)
cf. Ղակիշ.
cf. ՂԱԿԻՇ. Իբր Զօր. բանակ։ բանակետղ. եւ Զինուորական. քաջիկ.
Ղաշիկ արարեալ յայնկոյս զվանտոսպ։ Ընդ մէջ փակեալ զղաշիկն։ Դարձուցին զղաշիկն։ Արատաքոյ ղաշիկ բանակին։ Ռազմ բոլորեալ ղաշիկ դիմացուածով զմարտն գրգռեալ, եւ այլն. (Արծր. ՟Գ. 17։ ՟Դ. 2. 5. 10։)
levitical;
Leviticus.
Ղեւտական գիրն յայնտի։ Վկայութիւն ի ղեւտականէն առեալ։ Խրատ տայ բանն ի ղեւտականին. (Շար.։ Սարգ.։ Փիլ. այլաբ.։)
to hide;
to hide or conceal oneself.
Եւ ոչ մի ի բանից քոց ղուղակեմք, եւ զկամս քո եւ զթագաւորինոչ առնեմք. այսինքն ծածկել, կամ խորշիլ. (Ճ. ՟Բ.։)
to swim;
to hide.
Ի մեծալայնութեան ծովու՝ եւ ոչ սակաւ մի ի վերայ ղուղել կարացեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
swimmer;
aquatic animal, fish;
hidden.
Քերթողական ազգն ո՛չ վայրապար ղօղակ զնապաստակն կարծել՝ վասն ղօղելոյն. (Փիլ. լիւս.) որ հայի ի ստուգաբանութիւն նապաստակի. ի յն. լեզու. այլ քաջ ի դէպ գայ եւ հայումս, զի նապաստակն ապաստան լինի ի ծակս վիմաց։
to toll, to ring, to sound;
to bark, to yelp, to howl, to bay, to growl;
to cry out, to snarl.
Զհաճոյսն ձեր որսալով՝ աստուածայնոց գրոց բանիւ ասելով, զի՛նչ եւ պէտք իւրեանց՝ ղօղանջեն. (Ղեւոնդ.։)
cf. Ղօղանջութիւն.
ՂՕՂԱՆՋԻՒՆ ՂՕՂԱՆՋՈՒՄՆ. որ եւ ՂՕՂԱՆՋ, ՂՕՂԱՆՋԱՆՔ. Ղօղանջելն. հնչիւն. հաչիւն. աղաղակ աննշան. շաղփաղփութիւն. բարբանջ.
Սոսկ ղօղանջիւն իմն, որ նշանակիցէ բան ինչ. (Գէ. ես.։)
Զբանիցն ղօղանջումն, զկաքաւս ոտիցն։ Թողցուք զղօղանջուն առասպելական բանից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 20։)
cf. Ղօղանջութիւն.
ՂՕՂԱՆՋԻՒՆ ՂՕՂԱՆՋՈՒՄՆ. որ եւ ՂՕՂԱՆՋ, ՂՕՂԱՆՋԱՆՔ. Ղօղանջելն. հնչիւն. հաչիւն. աղաղակ աննշան. շաղփաղփութիւն. բարբանջ.
Սոսկ ղօղանջիւն իմն, որ նշանակիցէ բան ինչ. (Գէ. ես.։)
Զբանիցն ղօղանջումն, զկաքաւս ոտիցն։ Թողցուք զղօղանջուն առասպելական բանից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 20։)
to hide, to conceal oneself;
to lurk, to crouch, to squat;
to creep into;
to swim.
Մարդ ի խօսել ընդ վայր ղօղի բանիւք. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
the nineteenth letter of the alphabet, and the fourteenth of the consonants;
hundred, hundredth.
Ճէն ճառագայթ առ ի սրտէդ, ասէ ծագեա՛ լուսոյ հանգէտ։ Ճէն ճանաչել տայ զհանճար, ըստ առակաց բանին յարմար. (Շ. այբուբ.։)
furnished with pulleys;
cf. Ճախարակագործ.
cf. ՃԱԽԱՐԱԿԱՁԵՒ, ՃԱԽԱՐԱԿԱԳՈՐԾ. որպէս Ունօղ զբան ինչ ճախարակի.
turned, formed or fashioned on a turner's wheel, in a lathe;
very well turned or made, well-finished, well formed.
cf. ՃԱԽԱՐԱԿԱՒՈՐ, ՃԱԽԱՐԱԿԱՁԵՒ, ՃԱԽԱՐԱԿԱԳՈՐԾ. որպէս Ճախարակեալ. բոլորշի. ողորկ. ջարխով բանած, կոկ.
Ճախարակեայս սեթեւեթեալս բանիւք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to turn, to fashion in a turning lathe;
to turn elegantly, to round, to pollish, to beautify.
Բոլորակօք ճախարակեցին զձեւ։ Ճշգրտապէս ճախարակեալ։ Ոչ ճախարակեալ ասեմ բանիւք. (Փիլ.։)
Զիա՞րդ ճախարակեցաք շրթունքն։ Բոլորակութիւն աչաց ճախարակեալ։ Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի։ Ճախարակեալ անօթք, կամ բանք. (Ոսկ. յադամ.։ Պրպմ. ձ։ Մագ. ՟Ը։ Նար. երգ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
troops in battle array, army drawn up in order of battle;
general engagement, pitched battle, war;
fighting, belligerent;
warlike;
օր —ի, day of battle;
— տալ, to wage, to make war, to fight.
πόεμος bellum. Ճակատ մարտի. մարտ ճակատու. պատերազմ. բանակ.
battle-field, battle-ground.
Ընդ բանակս մարդկան երթան ստիպաւ ի ճակատատեղն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to be drawn up in battle array, to be marshalled for fight;
to front the enemy;
to join battle.
Գունդ առ գունդ ճակատել ոչ առնոյր յանձն։ Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն։ Ի վերայ բռնութեան դիւաց միշտ ճակատելոց. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 43։ Նար. կ.։)
beet, beet-root;
cf. Բազուկ.
σευτλίον, -τλον, τευτλίον, -λον beta rubra . վր. ճակունտէլի. Բոյս, որոյ արմատն է գնդակ կարմիր՝ անոյշ. իսկ որոյ արմատն է տկար, տերեւքն են պարարտագոյն. առաջինն կոչի եւ Բանջար. բանճար .... իսկ երկրորդն՝ Բազուկ. պազուկ .... Ըստ առաջնոցն առաւել ասի.
Կարգեցաւ ճակնդեղ ի վերայ բանջարոց՝ իբրեւ զտեւող յամարայնի ի կերակուր մարդկան. (Մխ. առակ. ՟Ծ։)
fit, proper, decorous, suitable, becoming, seemly, decent, befitting, convenient;
fitness;
ի —, properly, fitty, suitably, opportunely, conveniently, to the purpose;
ի — է, it is fit, expedient, suitable, becoming;
ի — լինել, գալ, պատահել, to suit, to be proper and suitable, to become, to be beseeming or seemly, right, proper, advisable;
ի — առնուլ, to avail oneself of, to profit by;
to improve, to turn to account, to the best account;
չիցէ՞ի —, is it not suitable ?
ի — թուէր նմա, ի — համարէր, he thought fit to;
առաւել ի — գայ, it would be better, it would be more suitable, expedient, convenient;
ոչ ի — թուեցաւ, it did not seem fitting or becoming;
ոչ ի — պատահէին ակնկալութեան նորա ելք գործոյն, his success did not answer his expectations, he was disappointed in his hopes.
Ո՞ր երգ պատկանակիր ի ճահ գովեստից օրհնեալ պատուեսցէ. (Նար. կուս.։ Իսկ բանն. Մագ. քեր.)
Որում եւ աստուածայինքն ի ճահ գայցեն պատմութիւնք բանից։ Մեղադրութիւն մեր այնպիսեացն ի ճահ պատահիցէ. (Խոր. ՟Ա. 2։ եւ Խոր. աշխարհ.։)
cf. Ճահ.
Ընտրեսցէ, եթէ ճահաւոր է կարգաւորութիւն բանիս, եթէ ոչ. (Պղատ. տիմ.։)